Nikoh «boqish uchun ortiqcha og‘iz»dan xalos bo‘lishmi? Dunyoning turli mamlakatlarida necha yoshda turmush qurish mumkin?

Yaqinda Iroqda Adliya vazirligi qizlar uchun nikoh yoshini 9 yoshga tushirishni taklif qildi. Qonun loyihasi mualliflari buni qizlarga «axloqsiz munosabatlar»dan qochishga yordam berishi bilan izohlaydi.

Bungacha, 1950 yillardan boshlab, bu mamlakatda 18 yoshgacha bo‘lgan nikohlar taqiqlangan edi. Garchi UNICEF tadqiqoti shuni ko‘rsatdiki, Erondagi qizlarning 28 foizi voyaga etmasdan turmushga chiqqan.
Afg‘oniston fuqarolik kodeksida qizlar 16 yoshda, o‘g‘il bolalar 18 yoshda turmushga chiqishi mumkin, deb belgilab qo‘yilgan. Kodeksda shuningdek, ota o‘z qizini 15 yoshga to‘lganida turmushga chiqishiga rozilik berishi mumkinligi ko‘rsatilgan. Afg‘oniston milliy qonunchiligida 15 yoshga to‘lmagan bolaning qonuniy turmush qurishi mumkin bo‘lgan shartlar yo‘q, deb yozadi Ozodlik radiosi.

Islomiy, mahalliy va qabilaviy urf-odatlar qonunlarga zid keladi, buning natijasida bolalar ancha oldin turmushga chiqilishi mumkin.
UNICEF'ning Afg‘oniston g‘arbidagi bolalarni himoya qilish xizmati rahbari Farzan Husayniyning qayd etishicha, Afg‘onistonning aksariyat aholisi yashaydigan qishloq joylarida an’anaviy shariat qonunlari va me’yorlari hukmron.

Uning so‘zlariga ko‘ra, savodsizlik ko‘p bo‘lgan afg‘on qishloqlaridagi mullalarning so‘zlari «turmush o‘rtog‘i»dan biri 9 yoshda bo‘lishi mumkin bo‘lgan nikohlarni oqlash uchun ishlatiladi.

2021 yilda Tolibon hokimiyatga kelishi bilan vaziyat yanada yomonlashdi. Ota-onalar qizlarining toliblar tomonidan xotinlikka olinishidan qo‘rqib, imkon qadar tezroq turmushga berishga harakat qiladi. Bundan tashqari, faollar va huquq himoyachilari aytganidek, shu tariqa oilalar «boqish uchun ortiqcha og‘iz»dan xalos bo‘lishadi. Biroq, hatto bunday qaror ham yangi oilada qizlarni oilaviy zo‘ravonlikdan qutqara olmaydi, deydi Afg‘onistonning G‘or viloyatidagi ayollar huquqlari faoli Shukriya Sherzay.

Amnesty International tashkiloti tadqiqotchisi Nikolette Valdmanning qayd etishicha, Tolibon hokimiyat tepasiga kelganidan beri bolalar, erta va majburiy nikohlarning eng keng tarqalgan sabablari iqtisodiy va gumanitar inqiroz hamda ayollarning ta’lim va kasbiy imkoniyatlari yo‘qligidir.

Erta majburiy nikoh nafaqat qizlarning muammosi. Afg‘onistondagi o‘g‘il bolalar uchun vaziyat Tolibon kelishidan oldin ham yaxshi emas edi. Ota-onalar oilani qashshoqlikdan himoya qilish maqsadida o‘z o‘g‘illarini 12 yoshida ancha katta qizlarga turmushga berishlari mumkin edi.

To‘g‘ri, hatto UNICEF'da ham mamlakatda 18 yoshgacha turmushga chiqqan o‘g‘il bolalar soni haqida aniq ma’lumotlar yo‘q. Chunki aksariyat tadqiqotlar asosan «yosh kelinlar» muammolariga qaratilgan.

Biroq, Farzan Husayniyning qayd etishicha, qishloq joylarda o‘g‘il bolalar ko‘pincha qadimiy urf-odatlar tufayli turmushga chiqishga majbur bo‘lishadi – bular orasida bevalarning meros va mulkka egalik qilish huquqi, qon nizolarini hal qilish yoki bolalarni bir-biriga almashtirish bo‘yicha oldindan tuzilgan shartnomalar kiradi.
Tojikistonda 2010 yildan buyon nikoh uchun eng kam qonuniy yosh 18 yoshni tashkil etadi, alohida hollarda sud 17 yoshga to‘lgan yigit bilan nikoh qurishga ruxsat berishi mumkin;

Bizda erta va majburiy nikohlar ham taqiqlangan. Bundan tashqari, voyaga etmagan qizni turmushga bergan ota-onalar 5 yilgacha ozodlikdan mahrum etilishi mumkin. Hukumat, shuningdek, 18 yoshga to‘lmaganlar bilan nikoh o‘tkazmaslik haqida ogohlantiradi. Bu ayollarning huquqlari va farovonligini himoya qilishdir.
Tojikiston va jahon ayollari necha yoshda turmush qurishni afzal ko‘radi?
Mintaqaning boshqa mamlakatlarida (Qozog‘iston, O‘zbekiston, Qirg‘iziston, Turkmaniston) ham nikoh yoshi erkaklar va ayollar uchun 18 yoshdan boshlanadi. To‘g‘ri, bu yoshdan oldin bolani turmushga berishning usullari mavjud.

Shunday qilib, Turkmanistonda «alohida hollarda va uzrli sabablar mavjud bo‘lganda» vasiylik va homiylik organlari nikoh qurmoqchi bo‘lgan shaxslarning iltimosiga ko‘ra nikoh yoshini 1 yilga qisqartirishi mumkin.
Bolalar nikohi keng tarqalgan boshqa mamlakat. Eron hukumati organlari odatda 13 yoshdan oshgan qizlarni turmushga berishga rozilik beradi. Garchi xalqaro standartlarga ko‘ra, 18 yoshga to‘lmagan shaxs voyaga etmagan deb hisoblanadi.

Eron qonunlariga ko‘ra, erkaklar 15 yoshdan, ayollar 13 yoshdan turmushga chiqishi mumkin. Agar sudning tegishli qarori bo‘lsa, 13 yoshgacha bo‘lgan qizlar ham turmushga chiqishi mumkin.

2019 yilda Eronda 11 yoshli qiz va 22 yoshli yigitning nikohi buzildi. Biroq, keyinchalik ma’lum bo‘lishicha, nikoh vaqtinchalik bo‘lib, aslida yangi turmush qurganlar 6 yildan keyin birga yashashni boshlaydilar. Ammo sudya hali ham ittifoqni tarqatib yubordi.

Faqat Daniya, Germaniya, Niderlandiya va Shvesiyada 18 yoshdan oldin turmush qurish mumkin emas. Polsha qonunchiligi, masalan, erkaklar va ayollarni ajratib turadi - ayol 16 yoshida turmush qurish uchun ariza berishi mumkin, ammo erkaklar uchun bunday istisno yo‘q.

Ammo Angliya va Uelsda nikoh uchun minimal yosh faqat o‘tgan yilning fevral oyida 18 ga ko‘tarildi. Endi ota-ona roziligi bilan ham 16-17 yoshlilar turmushga chiqmaydi.

Ammo Shotlandiya va Shimoliy Irlandiyada nikoh uchun eng kam yosh hali ham ota-ona roziligi bilan 16 yoshdir.
Hammasi davlatga bog‘liq: rozilik yoshi mahalliy qonunlar bilan belgilanadi. Ko‘pincha, Qo‘shma Shtatlarda nikohga faqat 18 yoshdan boshlab ruxsat beriladi, ammo ma’lum bo‘lishicha, hatto bu erda ham bola nikohi amalda.

Shunday qilib, o‘tgan yilning iyul oyi holatiga ko‘ra, 37 shtatda (faqat Konnektikut, Delaver, Massachusets, Minnesota, Nyu-Jersi, Nyu-York, Pensilvaniya, Rod-Aylend va Vermontda eng kam yosh 18 yosh deb belgilangan) shtatlarda yosh nikoh qonuniydir. Qolgan 20 shtatda nikoh uchun minimal yosh yo‘q. Va agar rozilik bo‘lsa, qizlar uchun minimal yosh - 15 yosh, o‘g‘il bolalar uchun - 17 yosh.

Rossiya Federasiyasida nikoh yoshi 18 yosh deb belgilanadi va fuqaroning to‘liq huquqqa layoqatliligining boshlanishiga to‘g‘ri keladi. Ammo ma’lum sabablar bo‘lsa, nikoh hatto 16 yoshdan ham mumkin.

Evropa Ittifoqi mamlakatlarida siz 18 yoshga to‘lgandan keyingina turmush qurishingiz mumkin.

Biroq, aksariyat milliy qonunchilik ota-onalar va/yoki sud yoki ma’muriy organning roziligi bilan voyaga etgunga qadar nikoh qurish imkoniyatini nazarda tutadi.

Qanday nikoh yosh nikoh deb hisoblanadi?
UNICEF ta’rifiga ko‘ra, 18 yoshga to‘lmagan shaxs bilan rasmiy ravishda tuzilgan nikoh yoki norasmiy ittifoq yosh nikoh deb tan olinadi. 18 yosh insonning voyaga yetgan va to‘liq fuqarolik huquqlariga ega bo‘lgan yoshi sifatida keng e’tirof etilgan.
So‘g‘dda olti oy ichida 12 nafar voyaga yetmaganlarning homiladorligi aniqlangan

Bolalar nikohiga qarshi kurash uchun 200 yil
2016 yilning mart oyida BMT 2030 yilgacha yosh nikohlar sonini nolga tushirishni maqsad qilib qo‘ygan edi. UNICEF va UNFPA tomonidan boshlangan tashabbus Afrika, Osiyo va Yaqin Sharqning 12 davlatida erta nikohning oldini olish va bola kelin va xotinlarni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha global sa’y-harakatlarning bir qismidir.

Aynan shu mamlakatlarda erta turmush qurish darajasi juda yuqori.

Dasturda qizlarning ta’lim va sog‘liqni saqlash xizmatlaridan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish bo‘yicha chora-tadbirlar o‘rin olgan.

Unda ota-onalar va mahallalarni yosh nikohning xavf-xatarlari to‘g‘risida tushuntirish, oilalarni iqtisodiy jihatdan qo‘llab-quvvatlash hamda nikoh uchun eng kam yosh sifatida 18 yoshni belgilovchi qonunchilik bazasini mustahkamlashga intilish taklif qilingan.

Biroq bugungi kunda taraqqiyot butun dunyo bo‘ylab sekinlashdi, biroq eng kuchlisi Sahroi Kabirdan janubi-g‘arbiy Afrika va Janubiy Osiyoda, yutuqlarga qaramay, har to‘rt ayoldan biri 18 yoshga to‘lmasdan turmushga chiqadi, deyiladi UNICEF 2023 yilgi hisobotida.

«Dunyoni himoyasiz bolalarning, ayniqsa kelin emas, talaba bo‘lishi kerak bo‘lgan qizlarning orzu-umidlarini barbod qilayotgan inqirozlar qamrab olgan. Sog‘liqni saqlash va iqtisodiy inqirozlar, qurolli mojarolarning kuchayishi va iqlim o‘zgarishining halokatli oqibatlari oilalarni yolg‘on yechim sifatida bolalar nikohiga murojaat qilishga majbur qilmoqda», — dedi UNICEF ijrochi direktori Ketrin Rassel.

«Hozirgi kunda dunyoda 2-o‘rinda bo‘lgan (20%) bolalar nikohi bo‘yicha 2-o‘rinni egallagan Sahroi Kabirdan janubiy Afrikada bu amaliyotni tugatish uchun hozirgi sur’atlarda yana 200 yil kerak bo‘ladi.

Lotin Amerikasi va Karib havzasi ham maqsaddan ortda qolmoqda va 2030 yilga borib dunyoda bolalar nikohi bo‘yicha ikkinchi o‘rinni egallaydi. Barqaror taraqqiyot davrlaridan so‘ng Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika, shuningdek, Sharqiy Yevropa va Markaziy Osiyo ham turg‘unlik holatida», — deb yozadi ekspertlar.