GMO-kartoshka yaratgan shaxs endi uning odamlar salomatligiga ta’siridan xavotirda

Kayus Rommens 2000 yildan 2013 yilgacha “Simplot Plant Sciences” zavodida tadqiqotlar bo‘yicha direktor davozimida faoliyat yuritgan va geni o‘zgartirilgan kartoshka yaratish bo‘yicha loyihaga boshchilik qilgan. Biroq vaqt o‘tgach, Rommensda o‘z ishi borasida jiddiy shubha paydo bo‘ldi va u AQShning 4000 ta supermarketida sotilayotgan GMO-kartoshkani iste’mol qilish odamlar sog‘lig‘iga jiddiy zarar yetkazishidan xavotir ola boshladi.

"NewsStreet" Kayus Rommens bilan uning GMO-kartoshka ishlab chiqarish borasidagi faoliyati va u bilan bog‘liq xavotirlari haqida suhbatlashdi.

"NewsStreet": Marhamat qilib GMO-kartoshkalar ishlab chiqarish borasidagi ish faoliyatingiz va “Simplot”dagi lavozimingiz haqida ma’lumot bersangiz.

Kayus Rommens: Men “Simplot”da mustaqil biotexnologik ish olib borish maqsadida, “Monsanto”dagi rahbarlik lavozimimdan voz kechdim. 12 yil davomida ishlab, genetik modifikasiya qilingan kartoshka navini yaratdim. Fikrimcha, bunday kartoshka chidamliroq bo‘lib, undan oddiy kartoshkaga nisbatan bo‘yoqsiz va kanserogenlari kam bo‘lgan fri kartoshkalarini ishlab chiqarishda foydalanish mumkin edi.

NS: Kitobingizda yozilishicha, “Simplot” GMO-kartoshkalarining asosiy genetik muhandisligi RNAi deb nomlanuvchi genlarni sustlashtirishdan iborat. Buning natijasida kelib chiquvchi salbiy oqibatlardan birini aytib o‘tsangiz.

K.R.: Faoliyatini to‘xtatish genlar uchun g‘ayritabiiy xususiyat emas. Sustlashtirilgan genga o‘xshash tuzilishga ega istalgan gen ham sustlashtirilishi mumkin. Hatto GMO kartoshkalar ichida sodir bo‘luvchi “genlar sukunati”ning ushbu kartoshkani iste’mol qilgan hayvonlar geniga ham ta’sir ko‘rsatish ehtimoli bor. Arilarning GMO-kartoshkalar iste’mol qilmasligi meni ko‘proq xavotirga solmoqda. Biroq ular shunday kartoshkalar changlaridan o‘z lichinkalarini oziqlantirishda foydalanishi mumkin. Mavzuga oid adabiyotlardagi ma’lumotlarni tahlil qilib aytishim mumkinki, menimcha, changchilarda ham bu “sustlashtiruvchilar” faol holda bo‘ladi.

NS: Gapingizga qaraganda, RRO (polifenoloksidaza – kartoshkaning qorayishiga javob beruvchi gen) GMO-kartoshkada to‘planuvchi zaharli moddalarning ko‘payishiga sabab bo‘ladi. Nima uchun bunday zaharli moddalar ishlab chiqariladi va ular inson sog‘lig‘iga qanday ta’sir ko‘rsatishi mumkin?

K.R.: Sobiq hamkasblarimning ko‘rsatishicha, RRO sustlashtirilishi alfa-aminoadipat miqdorini taxminan olti barobar oshiradi. Alfa-aminoadipat neyrotoksin bo‘lib, shuningdek, u turli kasalliklar bilan bog‘liq glikoksidasiyaning yaxshilangan mahsulotini ishlab chiqarish uchun qand bilan ta’sirga kirishishi mumkin. (Aniqlanishicha, “Monsanto GM”da ishlab chiqarilgan makkajo‘xorining LY038 turida alfa-aminoadipat konsentrasiyasi yuqori darajada bo‘lib, uni 2009 yilda Yevropada tasdiqlash uchun taqdim etilgan talabnoma tegishli organlar tomonidan xavfsizlik masalalari ko‘tarilganidan so‘ng bekor qilindi).

NS: GM-kartoshkasidagi muammolar boshqa GM-o‘simliklarda uchrashi mumkin bo‘lgan muammolarga o‘xshash bo‘ladi, deb o‘ylaysizmi?

K.R.: Fikrimcha, genetik muhandislar taxminlarga asoslangan va cheklangandir. Ehtimol, ular o‘z ijodlarini tanqidiy baholay olmaydilar. Xuddi shu kabi, sobiq hamkasblarimning ko‘rsatishicha, shikastlangan va lat yegan kartoshka to‘qimalarida yuqori darajada tiramin va boshqa zaharli moddalar to‘planishi mumkin. Kartoshkaning bunday zararlangan qismi odatda kesib tashlanadi, biroq ularning ko‘pi yashirin ko‘rinishda bo‘lgani uchun olib tashlanmaydi. Zararli moddalardan yana biri chakonin-malonindir. Bu birikma haqida ma’lumotlar kam, biroq sobiq hamkasblarimning ko‘rsatishicha, RRO bloklangan vaqtda uning miqdori 200 foizga ortadi. Bu, albatta, tekshirilishi lozim.

NS: Bir kitobingizda yozganingizdek, GM-kartoshkalarda ko‘karishning oldi olmaydi, balki u shunchaki yashiriladi, xolos. Shu haqda to‘xtalib o‘tsangiz.

K.R.: RRO blokirovka qilinishi ko‘karishlar qorayishining oldini oladi. Ushbu alomatlarni yashirish xususiyati shu darajada yuqoriki, biz kartoshka ko‘karishi muammosidan xalos bo‘ldik, deb o‘ylagan edik. GM-kartoshkalar ham ko‘karishi mumkinligini anglab yetishim uchun ko‘p vaqt ketdi – ular shunchaki ko‘rinmas tus olgan edi. Boshqacha qilib aytganda, ushbu ko‘rinmas ko‘karishlar hamon pantogen va suv kirish nuqtasi bo‘lib xizmat qiladi. Bu esa uni saqlash borasidagi ikki muhim muammolardan sanaladi.

NS: “Simplot” kartoshka ko‘karishining oldini olish chorasi haqida bergan bayonotiga qo‘shimcha qilishicha, tabiiy kartoshka “kech paydo bo‘lgan pantogen dog‘”ga qarshi himoya vazifasini o‘taydi. Sizning bu fikrga munosabatingiz qanday?

K.R.: GM-kartoshkada haqiqatan ham chidamli gen bo‘lib, u fitoftorozdan himoya qiladi. Muammo shundaki, bu himoya qancha davom etishini hech kim bilmaydi. Seleksiyachilar bir necha genlarni sinovdan o‘tkazdilar va bu genlar deyarli doim tez rivojlanuvchi genlarga qarshi chiqqan.

Yana bir muammo shundan iboratki, chirish dog‘lari odatda boshqa pantogenlar orqali sodir bo‘ladi. Dunyoning nam o‘lkalarida o‘nlab boshqa pantogenlar mavjud bo‘lib, chirish darajasi yuqori hisoblanadi. Shunday qilib, masalan, Bangladeshda yagona qarshilik geniga ega GM-kartoshka, bu – bir tropik kasallikka qarshi emlash degani, so‘ngra u ko‘plab kasalliklar mavjud bo‘lgan boshqa tropiklarga yuboriladi.

So‘ng asparagin darajasini kamaytirish frityurdagi akrilamid miqdorini kamaytiradi, biroq bu daraja oddiy kartoshkada ham juda past ko‘rsatkichda bo‘ladi. “Simplot”ning ta’kidlashicha, akrilamid miqdorining kamaytirilishi kanserogenlik darajasini pasaytiradi. Ammo men oddiy kartoshka kanserogen ekanligini ko‘rsatuvchi biror ishonchli izlanishni ko‘rmadim.

NS: Kitobingizning nomi – "Pandora kartoshkasi" (“Pandora's Potatoes”). Unga bunday nom tanlashga nima turtki bo‘ldi?

K.R.: “Simplot”dan ketganidan so‘ng besh yil davomida shuni tushunib yetdimki, modifikasiyalarim kutilmagan salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkinligini e’tiborga oladigan darajada talabchan bo‘lmadim. Keyin men avvalgi ishim bilan bog‘liq adabiyotlarni o‘rganib chiqdim va ilgari ilg‘amagan muammolarni angladim. Mening GM-kartoshkalarimda xuddi Pandora qutisi kabi “yashirin” muammolar bor edi, .

NS: Nima deb o‘ylaysiz, ushbu GM-kartoshkalarni nima qilish lozim?

K.R.: Menimcha, qisqa muddatlarda iste’mol bozoriga kiradigan GM-kartoshkalar yashirin ko‘karish va infeksiyalarga qarshi tekshirilishi, shuningdek, undagi alfa-aminodipat va tiramin kabi toksinlar darajasi aniqlanishi lozim.

Manba: turon24. uz