Inson organizmidagi Alloh taoloning ulkan ne’matlaridan biri

Alloh taolo Qur’oni Karimda shunday deb marhamat qilgan:

وَإِن تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا ۗ إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ

«Agar Allohning ne’matlarini sanasangiz, sanog‘iga yeta olmassiz. Albatta, Alloh o‘ta mag‘firatlidir, o‘ta rahmlidir» (Nahl surasi, 18-oyat).

Alloh taolo bizga son-sanoqsiz ne’matlar ato qilgan va qilmoqda. Bizga eng yaqin narsa o‘z tanamizdir. O‘zimizda qancha ne’matlar bor. O‘zimizdagi ne’matlarning qadrini biror a’zomizni yo‘qotganimizda yoki o‘sha a’zo bemor bo‘lganda his qilamiz. Inson hali to‘liq o‘rganilmagan mavjudotdir. Biror marta o‘zimiz haqimizda, tanamizdagi son-sanoqsiz ne’matlar haqida o‘ylab ko‘rganmizmi?! Tanamizdagi ulkan ne’matlardan biri buyragimizdir.

Xo‘sh, buyrak qanday a’zo va uning vazifasi nimalardan iborat?

Buyrak — odam va umurtqali hayvonlarda siydik hosil qiluvchi va uni ajratuvchi juft a’zo bo‘lib, loviya shaklida bo‘ladi va qorin bo‘shlig‘ining orqa tomonida, umurtqa pog‘onasi bel qismining ikki yonida joylashgan. Qorin parda buyraklarning old yuzasini qoplab turadi. Old va orqa yuzalari yassilangan, har bir buyrakning bo‘yi 10-12 sm, eni 6 sm, yo‘g‘onligi 3-4 sm, og‘irligi o‘rtacha 140-150 gramm bo‘ladi. O‘ng buyrak tepasida jigar borligi tufayli chap buyrakka nisbatan bir oz pastroqda yotadi. Buyrakning yuqori uchi umurtqaga yaqin, pastki uchi esa umurtqadan uzoqroq bo‘ladi. Buyrakning umurtqaga qaragan ichki tomoni o‘rtasida botiq joy bo‘lib, u buyrak darvozasi deyiladi.

Buyrakning botiq yuzasiga buyrak jomi taqalib turadi. Buyrak darvozasidan buyrak arteriyasi va nervlar kirib, vena, limfa tomirlari va siydik yo‘li chiqadi. Bularning hammasi birgalikda buyrak oyoqchasi deb ataladi. Buyrak ichida buyrak usti bezlari bor. Moddalar almashinuvi natijasida hosil bo‘ladigan chiqindi va zararli moddalar organizmdan buyrak orqali chiqib ketadi. Shu bilan birga buyrak organizm uchun zarur miqdordagi suv va mineral tuzlarni saqlab, tashqariga chiqarmay qo‘yadi, organizmning ichki muhitini ta’minlaydi. Buyrak siydik bilan birgalikda siydikchil (mochevina), siydik kislota, tuzlar va suvni chiqarib turadi. Buyrakda biologik faol moddalar (renin, prostoglandin va b.) hosil bo‘lib, ular qon tarkibi, qon ivishi va qon bosimini maromga solib turadi. Buyrakni fibroz parda, yog‘ kapsulasi va biriktiruvchi to‘qimadan iborat fassiyalar o‘rab, ushlab turadi. Buyrak po‘stloq va mag‘iz qismdan iborat. Po‘stloq qismining qalinligi 4-13 mm keladi. Bu qism ostida mag‘iz qismi joylashgan; u 12-15 ta konussimon buyrak piramidalaridan iborat. Yondosh piramidalar orasiga po‘stloq qism suqilib kirgan bo‘lib, buyrak ustunchalarini hosil qiladi. Piramidalar o‘rtacha 1 mln. mayda kanalcha (nefron)lardan iborat, shu nefronlarda siydik hosil bo‘ladi, bunda suyuqlik qondan sizib o‘tadi (filtrlanadi), qayta so‘riladi va sekresiya ro‘y beradi. Har bir nefron buyrak tanachalari bilan siydik kanalchalaridan iborat. Siydik buyrak tanachalarida filtrasiya yo‘li bilan paydo bo‘ladi.

Buyrak tanachasi qo‘sh devorli kapsula (Shumlyanskiy-Boumen kapsulasi) bo‘lib, devorlari orasida yoriqsimon bo‘shliq bor; siydik chiquvchi naycha (kanalcha) shu bo‘shliqdan boshlanadi. Kapsulada mayda qon tomirlar koptokchasi (kalavasi) bor. Siydik kanalchalarida birlamchi siydik qayta so‘riladi, konsentrasiyasi oshadi va shakllangan siydikka aylanadi. Siydik kanalchalari qo‘shilib, yirikroq yig‘uvchi kanalchalar hosil qiladi. Siydik kanalchalardan buyrakning avval kichik, keyin katta kosachalariga va nihoyat buyrak jomiga o‘tadi. Undan siydik yo‘li orqali qovuqqa quyiladi. Buyrakdan o‘rtacha 1,5 l siydik ajralishi uchun organizmdagi qon buyrakdan bir kecha-kunduzda o‘rtacha 360 marta o‘tib, yetarlicha tozalanib turadi. Buning uchun buyrakka keladigan qon miqdori va bosimi doimo yetarli bo‘lishi kerak. Agar qon bosimi pasayib buyrakka qon kam kelsa, u renin modda ajratib qon bosimini oshiradi. Bu holat surunkali qaytarilsa, qon tomirlar devorining siqilishi tufayli qon bosimi ko‘tarilib, buyrak bosimi paydo bo‘ladi. Buyrak rivojlanishida nefron naychasining uchi berk bo‘lsa, buyrak istisqosi kuzatiladi. Buyrak kasalliklarini nefrologiya o‘rganadi.

Qarang, birgina a’zo shuncha vazifani bajaradi. Alloh taolo buyrakka qon bosimining ko‘tarilishiga sabab bo‘luvchi maxsus moddalarni ato qilgan.

Qani aytingchi, tilsiz, aqlsiz buyrak qachon, qancha miqdorda renin moddasini ajratib, qon bosimining oshishiga sabab bo‘lishni qayerdan bildi ekan?!

Buyrak organizmga zarur bo‘lgan suv va mineral tuzlarni saqlab, tashqariga chiqarmay qo‘yishni, faqat chiqindi va zararli moddalarni chiqarishni kimdan o‘rgandi?!

Albatta, buyrakka qachon, qancha miqdorda kerakli modda ishlab chiqarish, tana uchun zarur moddalarni ushlab qolib, faqat zararli narsalarni tashqariga chiqarish xususiyatini Alloh taoloning O‘zi ato qilgandir!

U Zot Qur’oni Karimda shunday deb marhamat qilgan:

قَالَ فَمَن رَّبُّكُمَا يَٰمُوسَىٰ قَالَ رَبُّنَا ٱلَّذِىٓ أَعْطَىٰ كُلَّ شَىْءٍ خَلْقَهُۥ ثُمَّ هَدَىٰ

«U (Fir’avn): «Ikkingizning Robbingiz kim, ey Muso?» – dedi. U: «Robbimiz har narsaga o‘z yaratilishini bergan hamda uni hidoyatga solgan Zotdir», – dedi» (Toho surasi, 49-50-oyatlar).

Buni qarangki, sog‘lom, buyragidan shikoyat qilmaydigan kishining buyragidan tanadagi qon bir kecha-kunduzda 360 marta o‘tar ekan. Uni kim o‘tkazadi? Buyrak qonni shuncha miqdorda o‘tkazib tozalashi uchun kerakli tezkorlik va imkoniyatni qayerdan oldi? Albatta, Alloh taolo buyrakni kerakli jihozlar bilan yaratgan va ular kun davomida ana shuncha miqdordagi qonni ko‘p marta o‘tib tozalanishi uchun xizmat qiladi.

Birortamiz buyragimizdan sutka davomida 360 marta qon o‘tish jarayonini his qilganmizmi? Tanamiz ichida har kuni qon bilan bog‘liq ana shunday hodisa bo‘ladi, shu haqida o‘ylab ko‘rganmizmi? Biz buni sezmaymiz, qonimiz tozalanish paytida og‘riq bo‘lmaydi, buning uchun pul ham sarflamaymiz.

Buyragi kasal bo‘lgan, buyragi o‘z vazifasini bajara olmay qolgan, tanasidagi qonni maxsus qurilma vositasida yuvdiradigan kishilar haqida eshitganmisiz? Unday bemorlar bir haftada kamida uch marta tanalaridagi qonni yuvdirishadi. Qonni yuvish, uni zararli moddalardan tozalash jarayoni taxminan 4-5 soat davom etadi. Bemor shuncha vaqt yuvadigan qurilma yonida o‘tiradi. Bu paytda bemor og‘riqni, charchoqni his qiladi, ko‘ngli ayniydi, tanasida quruqshash yoki qichishishni sezadi va bu ish uchun ko‘p pul sarflanadi.

Kasallangan buyrakka dam berish, tanadagi qonni tozalash uchun ishlatiladigan qurilmaning nomi gemodializ deb ataladi.

Gemodializ – qonni zaharli moddalardan tozalash, qon muhiti va suv-minerallar almashinuvini muvozanatlash usuli. Asosan, o‘tkir va surunkali buyrak yetishmovchiligiga, kislotalar, ishqorlar va boshqa(lar) moddalardan zaharlanganda, organizmga mos kelmaydigan qon quyilgan hollarda qo‘llaniladi. Gemodializda vena yoki arteriya qoni maxsus kapillyarli dializatordan o‘tkazilib, qon tarkibidan ortiqcha suv, siydikchil va boshqa(lar) keraksiz moddalar so‘rib olinadi. Surunkali buyrak yetishmovchiligida organizmni buyrakni ko‘chirib o‘tkazishga tayyorlashda asosiy muolaja hisoblanadi. O‘tkir buyrak yetishmovchiligida gemodializ qo‘llash zararlangan buyrakka dam berib, so‘ngra uning faoliyati tiklanishiga olib keladi.

Buyragimiz juda ajoyib a’zo. U gormonlar ishlab chiqaradi, qonni filtrlaydi, minerallarni qabul qiladi, peshob ishlab chiqaradi va sog‘lom kislotali-ishqorli balansni ushlab turadi.

(Davomi bor)

Nozimjon Hoshimjon tayyorladi