Никоҳ «боқиш учун ортиқча оғиз»дан халос бўлишми? Дунёнинг турли мамлакатларида неча ёшда турмуш қуриш мумкин?

Яқинда Ироқда Адлия вазирлиги қизлар учун никоҳ ёшини 9 ёшга туширишни таклиф қилди. Қонун лойиҳаси муаллифлари буни қизларга «ахлоқсиз муносабатлар»дан қочишга ёрдам бериши билан изоҳлайди.

Бунгача, 1950 йиллардан бошлаб, бу мамлакатда 18 ёшгача бўлган никоҳлар тақиқланган эди. Гарчи UNICEF тадқиқоти шуни кўрсатдики, Эрондаги қизларнинг 28 фоизи вояга этмасдан турмушга чиққан.
Афғонистон фуқаролик кодексида қизлар 16 ёшда, ўғил болалар 18 ёшда турмушга чиқиши мумкин, деб белгилаб қўйилган. Кодексда шунингдек, ота ўз қизини 15 ёшга тўлганида турмушга чиқишига розилик бериши мумкинлиги кўрсатилган. Афғонистон миллий қонунчилигида 15 ёшга тўлмаган боланинг қонуний турмуш қуриши мумкин бўлган шартлар йўқ, деб ёзади Озодлик радиоси.

Исломий, маҳаллий ва қабилавий урф-одатлар қонунларга зид келади, бунинг натижасида болалар анча олдин турмушга чиқилиши мумкин.
UNICEF'нинг Афғонистон ғарбидаги болаларни ҳимоя қилиш хизмати раҳбари Фарзан Ҳусайнийнинг қайд этишича, Афғонистоннинг аксарият аҳолиси яшайдиган қишлоқ жойларида анъанавий шариат қонунлари ва меъёрлари ҳукмрон.

Унинг сўзларига кўра, саводсизлик кўп бўлган афғон қишлоқларидаги муллаларнинг сўзлари «турмуш ўртоғи»дан бири 9 ёшда бўлиши мумкин бўлган никоҳларни оқлаш учун ишлатилади.

2021 йилда Толибон ҳокимиятга келиши билан вазият янада ёмонлашди. Ота-оналар қизларининг толиблар томонидан хотинликка олинишидан қўрқиб, имкон қадар тезроқ турмушга беришга ҳаракат қилади. Бундан ташқари, фаоллар ва ҳуқуқ ҳимоячилари айтганидек, шу тариқа оилалар «боқиш учун ортиқча оғиз»дан халос бўлишади. Бироқ, ҳатто бундай қарор ҳам янги оилада қизларни оилавий зўравонликдан қутқара олмайди, дейди Афғонистоннинг Ғор вилоятидаги аёллар ҳуқуқлари фаоли Шукрия Шерзай.

Amnesty International ташкилоти тадқиқотчиси Николетте Валдманнинг қайд этишича, Толибон ҳокимият тепасига келганидан бери болалар, эрта ва мажбурий никоҳларнинг энг кенг тарқалган сабаблари иқтисодий ва гуманитар инқироз ҳамда аёлларнинг таълим ва касбий имкониятлари йўқлигидир.

Эрта мажбурий никоҳ нафақат қизларнинг муаммоси. Афғонистондаги ўғил болалар учун вазият Толибон келишидан олдин ҳам яхши эмас эди. Ота-оналар оилани қашшоқликдан ҳимоя қилиш мақсадида ўз ўғилларини 12 ёшида анча катта қизларга турмушга беришлари мумкин эди.

Тўғри, ҳатто UNICEF'да ҳам мамлакатда 18 ёшгача турмушга чиққан ўғил болалар сони ҳақида аниқ маълумотлар йўқ. Чунки аксарият тадқиқотлар асосан «ёш келинлар» муаммоларига қаратилган.

Бироқ, Фарзан Ҳусайнийнинг қайд этишича, қишлоқ жойларда ўғил болалар кўпинча қадимий урф-одатлар туфайли турмушга чиқишга мажбур бўлишади – булар орасида беваларнинг мерос ва мулкка эгалик қилиш ҳуқуқи, қон низоларини ҳал қилиш ёки болаларни бир-бирига алмаштириш бўйича олдиндан тузилган шартномалар киради.
Тожикистонда 2010 йилдан буён никоҳ учун энг кам қонуний ёш 18 ёшни ташкил этади, алоҳида ҳолларда суд 17 ёшга тўлган йигит билан никоҳ қуришга рухсат бериши мумкин;

Бизда эрта ва мажбурий никоҳлар ҳам тақиқланган. Бундан ташқари, вояга этмаган қизни турмушга берган ота-оналар 5 йилгача озодликдан маҳрум этилиши мумкин. Ҳукумат, шунингдек, 18 ёшга тўлмаганлар билан никоҳ ўтказмаслик ҳақида огоҳлантиради. Бу аёлларнинг ҳуқуқлари ва фаровонлигини ҳимоя қилишдир.
Тожикистон ва жаҳон аёллари неча ёшда турмуш қуришни афзал кўради?
Минтақанинг бошқа мамлакатларида (Қозоғистон, Ўзбекистон, Қирғизистон, Туркманистон) ҳам никоҳ ёши эркаклар ва аёллар учун 18 ёшдан бошланади. Тўғри, бу ёшдан олдин болани турмушга беришнинг усуллари мавжуд.

Шундай қилиб, Туркманистонда «алоҳида ҳолларда ва узрли сабаблар мавжуд бўлганда» васийлик ва ҳомийлик органлари никоҳ қурмоқчи бўлган шахсларнинг илтимосига кўра никоҳ ёшини 1 йилга қисқартириши мумкин.
Болалар никоҳи кенг тарқалган бошқа мамлакат. Эрон ҳукумати органлари одатда 13 ёшдан ошган қизларни турмушга беришга розилик беради. Гарчи халқаро стандартларга кўра, 18 ёшга тўлмаган шахс вояга этмаган деб ҳисобланади.

Эрон қонунларига кўра, эркаклар 15 ёшдан, аёллар 13 ёшдан турмушга чиқиши мумкин. Агар суднинг тегишли қарори бўлса, 13 ёшгача бўлган қизлар ҳам турмушга чиқиши мумкин.

2019 йилда Эронда 11 ёшли қиз ва 22 ёшли йигитнинг никоҳи бузилди. Бироқ, кейинчалик маълум бўлишича, никоҳ вақтинчалик бўлиб, аслида янги турмуш қурганлар 6 йилдан кейин бирга яшашни бошлайдилар. Аммо судья ҳали ҳам иттифоқни тарқатиб юборди.

Фақат Дания, Германия, Нидерландия ва Швецияда 18 ёшдан олдин турмуш қуриш мумкин эмас. Полша қонунчилиги, масалан, эркаклар ва аёлларни ажратиб туради - аёл 16 ёшида турмуш қуриш учун ариза бериши мумкин, аммо эркаклар учун бундай истисно йўқ.

Аммо Англия ва Уэлсда никоҳ учун минимал ёш фақат ўтган йилнинг февраль ойида 18 га кўтарилди. Энди ота-она розилиги билан ҳам 16-17 ёшлилар турмушга чиқмайди.

Аммо Шотландия ва Шимолий Ирландияда никоҳ учун энг кам ёш ҳали ҳам ота-она розилиги билан 16 ёшдир.
Ҳаммаси давлатга боғлиқ: розилик ёши маҳаллий қонунлар билан белгиланади. Кўпинча, Қўшма Штатларда никоҳга фақат 18 ёшдан бошлаб рухсат берилади, аммо маълум бўлишича, ҳатто бу эрда ҳам бола никоҳи амалда.

Шундай қилиб, ўтган йилнинг июль ойи ҳолатига кўра, 37 штатда (фақат Коннектикут, Делавер, Массачусетс, Миннесота, Нью-Жерси, Нью-Йорк, Пенсилвания, Род-Айленд ва Вермонтда энг кам ёш 18 ёш деб белгиланган) штатларда ёш никоҳ қонунийдир. Қолган 20 штатда никоҳ учун минимал ёш йўқ. Ва агар розилик бўлса, қизлар учун минимал ёш - 15 ёш, ўғил болалар учун - 17 ёш.

Россия Федерациясида никоҳ ёши 18 ёш деб белгиланади ва фуқаронинг тўлиқ ҳуқуққа лаёқатлилигининг бошланишига тўғри келади. Аммо маълум сабаблар бўлса, никоҳ ҳатто 16 ёшдан ҳам мумкин.

Европа Иттифоқи мамлакатларида сиз 18 ёшга тўлгандан кейингина турмуш қуришингиз мумкин.

Бироқ, аксарият миллий қонунчилик ота-оналар ва/ёки суд ёки маъмурий органнинг розилиги билан вояга этгунга қадар никоҳ қуриш имкониятини назарда тутади.

Қандай никоҳ ёш никоҳ деб ҳисобланади?
УНИCЭФ таърифига кўра, 18 ёшга тўлмаган шахс билан расмий равишда тузилган никоҳ ёки норасмий иттифоқ ёш никоҳ деб тан олинади. 18 ёш инсоннинг вояга етган ва тўлиқ фуқаролик ҳуқуқларига эга бўлган ёши сифатида кенг эътироф этилган.
Сўғдда олти ой ичида 12 нафар вояга етмаганларнинг ҳомиладорлиги аниқланган

Болалар никоҳига қарши кураш учун 200 йил
2016 йилнинг март ойида БМТ 2030 йилгача ёш никоҳлар сонини нолга туширишни мақсад қилиб қўйган эди. UNICEF ва UNFPA томонидан бошланган ташаббус Африка, Осиё ва Яқин Шарқнинг 12 давлатида эрта никоҳнинг олдини олиш ва бола келин ва хотинларни қўллаб-қувватлаш бўйича глобал саъй-ҳаракатларнинг бир қисмидир.

Айнан шу мамлакатларда эрта турмуш қуриш даражаси жуда юқори.

Дастурда қизларнинг таълим ва соғлиқни сақлаш хизматларидан фойдаланиш имкониятларини кенгайтириш бўйича чора-тадбирлар ўрин олган.

Унда ота-оналар ва маҳаллаларни ёш никоҳнинг хавф-хатарлари тўғрисида тушунтириш, оилаларни иқтисодий жиҳатдан қўллаб-қувватлаш ҳамда никоҳ учун энг кам ёш сифатида 18 ёшни белгиловчи қонунчилик базасини мустаҳкамлашга интилиш таклиф қилинган.

Бироқ бугунги кунда тараққиёт бутун дунё бўйлаб секинлашди, бироқ энг кучлиси Саҳрои Кабирдан жануби-ғарбий Африка ва Жанубий Осиёда, ютуқларга қарамай, ҳар тўрт аёлдан бири 18 ёшга тўлмасдан турмушга чиқади, дейилади UNICEF 2023 йилги ҳисоботида.

«Дунёни ҳимоясиз болаларнинг, айниқса келин эмас, талаба бўлиши керак бўлган қизларнинг орзу-умидларини барбод қилаётган инқирозлар қамраб олган. Соғлиқни сақлаш ва иқтисодий инқирозлар, қуролли можароларнинг кучайиши ва иқлим ўзгаришининг ҳалокатли оқибатлари оилаларни ёлғон ечим сифатида болалар никоҳига мурожаат қилишга мажбур қилмоқда», — деди UNICEF ижрочи директори Кетрин Рассел.

«Ҳозирги кунда дунёда 2-ўринда бўлган (20%) болалар никоҳи бўйича 2-ўринни эгаллаган Саҳрои Кабирдан жанубий Африкада бу амалиётни тугатиш учун ҳозирги суръатларда яна 200 йил керак бўлади.

Лотин Америкаси ва Кариб ҳавзаси ҳам мақсаддан ортда қолмоқда ва 2030 йилга бориб дунёда болалар никоҳи бўйича иккинчи ўринни эгаллайди. Барқарор тараққиёт даврларидан сўнг Яқин Шарқ ва Шимолий Африка, шунингдек, Шарқий Европа ва Марказий Осиё ҳам турғунлик ҳолатида», — деб ёзади экспертлар.