Nikoh shartnomasi oila mustahkamligining asosidir

Oila-jamiyat asosi, ulkan ijtimoiy kuch hisoblanadi. Unda ajdodlarimiz merosi, bugunimizning oydin sahifalari, ertangi kunimiz umidi bor. Biz shu oilada kelajagimiz egalari, millatimiz vorislarini tarbiya qilamiz. Bu muqaddas dargohda kechagina beshikni tebratib, bag‘rimizga bosib, ovutganlarimiz – farzandlarimiz o‘smoqda. Ona O‘zbekistonimizda ham oila hamisha muqaddas sanalgan. Oilani qo‘llab quvatlash va bola manfaatlarini muhofaza qilishga qaratilgan konstitusiyaviy normalar qator qonun va qonun osti hujjatlarida o‘z aksini topgan.

Oilaning asosiy vazifasi xam jamiyatga fidoyi komil insonlarni yetishtirib berishdan iborat. Zero, sog‘lom bola bu sog‘lom oilaning mevasidir. Sog‘lom inson deganda, faqat jismoniy sihat-salomatlikni emas, balki o‘zbek xalqiga xos sharqona odob-axloq, milliy g‘oya va bag‘rikenglik, insonparvarlik kabi ezgu his-tuyg‘ular ruhida kamol topgan manan yetuk insonni tushunishimiz mumkin. Zero, manaviy sog‘lom insonlar avvalo yurt tinchligi, xalq farovonligi va xalqning ertangi kuni uchun qayg‘ura oladilar. Bevosita oiladagi sog‘lom muhit, sog‘lom mafkura, manaviy sog‘lom insonning tayanch manbaidir deya olamiz. Jamiyatimiz mustahkam tayanchi bo‘lmish oila nafaqat ertangi kun shaxslarini tarbiyalaydi, balki vatan va ertangi kun uchun qayg‘ura olish qobiliyatini xam shakllantira olishi shubhasizdir.

Respublikamizda oilaga e’tibor davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan. Yoshlarimizni sog‘lom va mustahkam oila qurishlari uchun barcha shart-sharoitlar yaratilgan. Oila jamiyatning asosi xisoblanadi. Xo‘sh oilaning asosini nima tashkil etadi? Albatta oilaning xuquqiy asosini qonuniy nikox tashkil etadi. Chunki faqat qonuniy nikohgina oilada er-xotin va bolalar o‘rtasida o‘zaro xuquq va majburiyatlarni keltirib chiqaradi.

Nikoh o‘zi nima?

• Nikoh o‘zi nima, u kelishuv, bitim, shartnoma, ahdnoma yoki bo‘lajak kelin-kuyov o‘rtasidagi ittifoqmi, degan savol tug‘ilishi tabiiydir. “Nikoh” so‘zi arabcha bo‘lib, “qo‘shilish”degan ma’noni anglatadi. Uning lug‘aviy ma’nosiga ko‘ra, nikoh bu ikki jinsdagi shaxslarning o‘zaro rozilik, ixtiyoriylik, tenglik, belgilangan nikoh yoshiga yetganlik asosida axdlashib tuziladigan ittifoqidir. O‘zR Konstitusiyasining 63-moddasida “Nikoh tomonlarning ixtiyoriy roziligi va teng huquqliligiga asoslanadi”, deyiladi. Amaldagi O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksining 15-moddasida nikoh yoshi ayollar va erkaklar uchun 18 yosh deb belgilangan bo‘lsa-da mutaxassislar 20 yoshdan keyin nikohga kirib oila qurish maqsadga muvofiq deb ta’kidlaydilar.

Nikoh tuzish tartibi.

Oila kodeksining 13-moddasida nikoh tuzish tartibi va shartlari belgilab berilgan bo‘lib, nikoh fuqorolik holati dalolatnomalarini qayd etish organlarida tuziladi. Diniy rasm-rusmlarga binoan tuzilgan nikoh xuquqiy ahamiyatga ega emas. Oila kodeksining 14-va 15-moddalariga muvofiq, nikohlanuvchilarning o‘zaro roziliklari va ularning nikoh yoshiga yetganliklari nikoh tuzishning asosiy shartlari hisoblanadi.

Xozirgi kunda Oila kodeksiga yangi norma sifatida “Nikohlanuvchi shaxslarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish” to‘g‘risidagi 17-modda kiritildi. Mazkur moddada nikohlanuvchi shaxslarning davlat sog‘liqni saqlash tizimi muassasalarida bepul asosda tibbiy ko‘rikdan o‘tishlari belgilab qo‘yilgan. Bu borada O‘zR Vazirlar Mahkamasining 2003 yil 25 avgustdagi 365-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Nikoxlanuvchi shaxslarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish to‘g‘risidagi Nizom” qabul qilingan. Mazkur Nizom O‘zR FHDYo organlari tomonidan ro‘yxatdan o‘tkaziladigan barcha nikohlarga joriy etiladi, 50 yoshdan katta shaxslarning nikohini ro‘yxatdan o‘tkazish xollari bundan mustasno. Nizom talablariga muvofiq nikohlanuvchi shaxslar o‘zlari yashash joylaridagi tibbiy muassasadan belgilangan tartibda tibbiy ko‘rikdan o‘tadilar.

Oila kodeksining 29-moddasiga binoan, nikoh shartnomasi-nikohlanuvchi shaxslarning yoki er va xotinning nikohda bo‘lgan davrda yoxud er va xotin nikohdan ajralgan taqdirda, ularning mulkiy huquq hamda majburiyatlarini belgilovchi kelishuvdir.

Oila huquqiy asoslarining uzviy bir qismi nikoh shartnomasi, nikohning rasmiy qayd etilishi, unda ishtirok etayotgan yigit va qizning shaxsiy hamda mulkiy huquqlarini yuzaga keltiradi. Oila qurayotgan bugungi yoshlar ichida bu jarayongacha, tadbirkorlik qobiliyati yoki intellektual salohiyati bilan moddiy-moliyaviy jihatdan ancha narsaga erishganlari ko‘pchilikni tashkil etadi. Er va xotinning nikohgacha o‘ziga tegishli bo‘lgan mol-mulki, shuningdek, ulardan har birining nikoh davomida hadya, meros tariqasida yoki boshqa bitimlar asosida olgan mol-mulki faqat o‘zining mulki hisoblanadi. Shu ma’noda er-xotinning birgalikdagi umumiy mulki esa ularning nikoh davomida orttirgan, shuningdek, nikoh qayd etilgunga qadar umumiy mablag‘lari hisobiga olingan buyum yoki boshqa narsalari bo‘lishi mumkin.

Nikoh shartnomasi nikoh davlat ro‘yxatiga olingunga qadar yoki nikoh davrida tuzilishi mumkin. Nikoh davlat ro‘yxatiga olinguniga qadar tuzilgan shartnoma u davlat ro‘yxatiga olingan kundan boshlab kuchga kiradi. Shartnoma yozma shaklda tuziladi va albatta notarial idora orqali tasdiqlanishi shart.

Nikoh shartnomasini ishonchnoma orqali tuzishga yo‘l qo‘yilmaydi.

Nikoh shartnomasini tuzishda tomonlarning pasportlariga ko‘ra shaxslari aniqlanadi. Nikoh tuzishdan oldin nikox shartnomasini tuzishga kelganlar bilan notarius tomonidan suhbat o‘tkazilgach yoki er-xotinning nikoh tuzilganligi haqidagi guvohnomalariga asosan, bu shartnoma notarial tasdiqlanish uchun qabul qilinadi. Notarius shartnomaning mazmuni amaldagi qonunlarga zid bo‘lmagandagina tasdiqlashga haqli.

Nikoh shartnomasi er-xotin o‘rtasida vujudga kelishi mumkin bo‘lgan nizolarni sud jarayonida to‘g‘ri va adolatli hal qilinishida yordam beradi, ya’ni, er-xotin nikohdan ajralgan taqdirda ularning har biriga tegishli mulkni hajmi va miqdorini aniqlab olish imkoni ortadi.

Muhimi, Fuqarolik kodeksining 354-moddasiga muvofiq nikoh shartnomasini tuzish ixtiyoriydir. Ya’ni bunday shakldagi shartnomani tuzish yoki tuzmaslik er va xotinning o‘ziga bog‘liq.

Nikoh shartnomasining yana bir afzalligi shundaki, u o‘zida nafaqat er-xotinning mol-mulkini vujudga keltirish yoki uning huquqiy tartibini o‘zgartirish, shu bilan birga, er-xotinning bir-biriga moddiy ta’minot berishini tartibga solishini ham aks ettiradi. Shu bois, nikoh shartnomasini faqat mulkiy nizolarni hal qilishga yordam beruvchigina emas, balki nikohni mustahkamlovchi omil deb qarash ham mumkin.

Darhaqiqat, insonni hayoti davomida har tomonlama to‘kis, osoyishta, hotirjam va baxtli yashashi uchun, huquqiy tartib- qoidalarga og‘ishmay amal qilishsa, qurilgan oilaning poydevori mustahkam, kelajak kelajagi porloq bo‘lishi, shubhasiz.

Bu o‘rinda oilani mustahkamlash va er-xotinning mulkiy munosabatlarini qonuniy tartibga solishda muhim hujjat bo‘lgan nikoh shartnomasiga ham to‘xtalib o‘tsak.

Mazkur huquqiy hujjat biz uchun yangilik bo‘lib, 1998 yilda qabul qilingan yangi Oila kodeksi bilan amaliyotga joriy etildi. Nikoh shartnomasi nikohdan o‘tuvchilar va nikohdagi er-xotin o‘rtasida tuziladi. Shartnoma nikoh davlat ro‘yxatiga olingunga qadar tuzilgan bo‘lsa, Oila kodeksining 30-moddasiga asosan nikoh FHDYo organlarida ro‘yxatga olingan vaqtdan boshlab qonuniy kuchga kiradi. Nikoh shartnomasini tuzish mutlaqo ixtiyoriy bo‘lib, uning asosiy mazmunini er va xotinning umumiy mol-mulkka egalik qilishdagi muayyan huquq va majburiyatlarini belgilab qo‘yish tashkil etadi. Bunda nafaqat er-xotin o‘rtasida mavjud bo‘lgan mulkiy huquqlar, ayni paytda ularning birgalikda yashash davrida orttiradigan mol-mulk hisobiga vujudga kelishi mumkin bo‘lgan mulkiy huquqlari ham belgilab qo‘yilishi mumkin.

Tomonlar oila daromadlari va xarajatlarini taqsimlash bo‘yicha huquq va majburiyatlarini nikoh shartnomasida belgilab qo‘yishlari mumkin. Bu qoida doimiy ish haqiga ham, kundalik xarajatlarga ham, aytaylik, birgalikdagi mol-mulk tarkibiga kiruvchi narsalarni saqlash va ta’mirlash, bolalarni o‘qitish bilan bog‘liq sarf-xarajatlarga ham tegishli. Shuningdek, er-xotin zarurat tug‘ilganda bir-birlarini pul bilan ta’minlab turish shartlarini oldindan kelishib olishlari ham mumkin. Bunday shartlar Oila kodeksining 17-bobi talablariga mos bo‘lishi kerak. Xuddi shuningdek, tomonlardan birining boshqasiga moddiy ta’minot uchun aliment to‘lash tartibi va miqdori aliment to‘lash to‘g‘risidagi maxsus kelishuv bilan belgilanishi mumkin.

Yana bir muhim jihat – tomonlar sud tomonidan nikohdan ajratilganda ulardan har biriga topshiriladigan mol-mulkdagi ulushni o‘zaro kelishuvda belgilash huquqiga ega. Buning afzalligi shundaki, nikoh davrida er-xotindan biri uy-ro‘zg‘or yumushlari va bolalarga qarash bilan mashg‘ul bo‘lib, daromad orttira olmaydi. Bunday holatda taraflar nikohidan ajratilgandan keyin ushbu taraf tegishli moddiy ta’minotsiz qiyin ahvolga tushib qolishi mumkin.

Kodeksning 32-moddasiga muvofiq nikoh buzilgan paytdan boshlab nikoh shartnomasining amal qilishi ham tugaydi, nikoh shartnomasida nikoh buzilganidan keyingi davr uchun nazarda tutilgan majburiyatlar bundan mustasno.

Nikoh shartnomasi istalgan vaqtda o‘zgartirilishi, to‘ldirilishi va bekor qilinishi mumkin. Lekin er-xotinning o‘rtasidagi uning o‘zgartirilishi yoki bekor qilinishi to‘g‘risidagi kelishuv yozma shaklda bo‘lishi va notarial tartibda tasdiqlanishi kerak. Nikoh shartnomasidan bir tomonlama voz kechishga yo‘l qo‘yilmaydi.

Shu o‘rinda ta’kidlash lozimki, nikoh shartnomasi tuzishdan maqsad, faqat mulkni taqsimlash emas. Aksincha nikoh shartnomasi nikohni mustahkamlovchi omillardan biridir. U o‘zaro ahillikni ta’minlashga, oilaning umumiy mulkini avaylab-asrashga xizmat qiladi, isrofgarchiliklarning oldini oladi, tomonlarning oila oldidagi mas’uliyatini oshiradi.

Er yoki xotin o‘zini oila oldida mas’ul deb hisoblar ekan, shubhasiz bu dargohda tinch va farovon muhit hukmronlik qilishiga harakat qiladi. Baxtli turmush kechirish choralarini ko‘radi. Oilalarning baxti – bu jamiyatning baxti, kelajak avlodlarning baxtidir. Biz barchamiz ushbu baxt uchun mas’ulligimizni unutmasligimiz lozim.

Oybek Xasanov,

Farg‘ona viloyat sudi raisi o‘rinbosari