"Geografiya emas, siyosiy tafakkur o‘zgardi": Eldor Aripov Bryusselda Markaziy Osiyodagi yutuqlarni taqdim etdi

Joriy yilning 22-yanvar kuni Belgiyaning Bryussel shahrida Martti Axtisari Tinchlik fondi tomonidan Polshaning Yevropa Ittifoqi Kengashidagi raisligi va Ispaniya Tashqi ishlar vazirligi hamkorligida yuqori darajadagi muloqot o‘tkazildi.

Tinchlik bo‘yicha Nobel mukofoti sovrindori, Finlyandiyaning sobiq prezidenti tomonidan asos solingan Martti Axtisari nomidagi tinchlik fondi Yevropa tinchlikparvar diplomatiyosi tizimida alohida o‘rin tutadi. Fond 100 dan ortiq xalqaro ekspert va 300 ta strategik sherikni qamrab olib, Yaqin Sharqdan Yevroosiyogacha bo‘lgan hududlarda 50 dan ortiq tinchlik yo‘lidagi sa’y-harakatlarga faol ko‘maklashmoqda.

Tadbirda turli mamlakatlardan 120 dan ortiq yuqori martabali vakillar, jumladan, Yevropa tashqi aloqalar xizmati rahbariyati, Yevropa Ittifoqining maxsus vakillari, Yevropa Ittifoqiga a’zo davlatlar tashqi ishlar vazirlari, BMT, Afrika Ittifoqi, Yevropaning yetakchi tahliliy markazlari va tadqiqot institutlari vakillari ishtirok etdi.

Asosiy ishtirokchilar qatorida BMTning Savdo va taraqqiyot konferensiyasi bosh kotibi Rebeka Grinspan, Yevropa Ittifoqining Saһel bo‘yicha maxsus vakili Joau Kravinyu, Afrika Ittifoqi Donushmandlar guruhining a’zosi Pumzile Mlambo-Ngkuka va boshqalar ishtirok etishdi.

Asosiy mavzu Yevropa Ittifoqi siyosiy shiorddan o‘zining tashqi siyosatining operasion mantig‘iga aylantirishga intilayotgan “prinsipial pragmatizm” tushunchasini muhokama qilish bo‘ldi.

Tadbirda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar instituti (SMTI) direktori Eldor Arіpov O‘zbekiston nomidan ishtirok etdi. U "Tinchlikka erishish uchun prinsipial pragmatizmni qo‘llash" mavzusidagi panel sessiyasida nutq so‘zladi.

Markaziy Osiyo hamda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning keng qamrovli tinchlikparvar siyosatini Muloqot ishtirokchilarining alohida e’tiborini tortdi. Yevropalik mutaxassislar Prezident Shavkat Mirziyoyevning Markaziy Osiyodagi izchil va tizimli siyosatini yuqori baholadilar, uning nafaqat mintaqaviy xavfsizlik tizimiga, balki global miqyosda nizolarni bartaraf etish jarayonlariga ham o‘tkazayotgan transformasion ta’sirini qayd etdilar.

O‘zbekiston barcha manfaatdor tomonlarni oldindan hech qanday shart qo‘ymasdan jalb etishga asoslangan "inklyuziv diplomatiya"ning noib modelini ishlab chiqqanligi alohida ta’kidlandi.

Mintaqa mamlakatlarining faol siyosati Markaziy Osiyoni geosiyosiy raqobat ob’ektidan mintaqaviy muammolarga o‘z yechimlarini yaratishga qodir bo‘lgan xalqaro munosabatlar sub’ektiga aylantirish imkonini berdi.

E.Arіpov o‘z nutqida ta’kidlaganidek, o‘n yil avval Markaziy Osiyo hal qilinmagan chegara masalalari, suv taqsimoti bo‘yicha kelishmovchiliklar, yopiq chegaralar va odamlar orasidagi cheklangan munosabatlar kabi bir qator jiddiy qiyinchiliklarga duch kelgan edi. Bugungi kunda esa vaziyat tubdan o‘zgargan.

Barcha asosiy nizolar hal qilindi, chegaralar ochiq va funksional bo‘ldi, o‘zaro ishonch darajasi sezilarli darajada oshdi. Mintaqaviy savdo besh barobar, o‘zaro investisiyalar hajmi ikki barobar ko‘paydi, hatto pandemiya davrida ham Markaziy Osiyo mamlakatlari hayotiy muhim tovarlarni yetkazib berish uchun chegaralarni ochiq holda saqlab qoldi.

"Geografiya emas, siyosiy tafakkur o‘zgardi," - dedi u.

SMTI direktori ijobiy o‘zgarishlarni ta’minlagan bir nechta asosiy omillarni ajratib ko‘rsatdi. Ular orasida quyidagilar ko‘rsatish mumkin: oliy darajadagi siyosiy iroda – mintaqa rahbarlarining barqarorlik va taraqqiyot yo‘lini ongli ravishda tanlashi; chegaralarni belgilashdan tortib suv resurslarini boshqarishgacha bo‘lgan murakkab masalalarni hal qilishga amaliy yondashuv; mintaqa mamlakatlarining umumiy tarixi va o‘zaro bog‘liqligini anglash; insonlar orasidagi aloqalar, trancchegaraviy savdo va sayyohlik orqali mahalliy jamoalarning faol ishtirokini yordamida mustahkamlangan tinchlik.

"Tinchlik mavhum maqsad emas, balki rivojlanish uchun amaliyot zarurat sifatida qabul qilindi," - deb ta’kidladi SMTI direktori.

Eldor Arіpov tashqi hamkorlar bilan munosabatlar haqida so‘zlar ekan, O‘zbekistonning Afg‘oniston borasidagi siyosatiga alohida e’tibor qaratdi. Uning ta’kidlashicha, Toshkent izolyasiya barqarorlikni ta’minlash vositasi bo‘la olmasligiga qat’iy ishonch bilan yondashmoqda.

"Izolyasiya modernizasiyaga ham, barqarorlikka ham yordam bermaydi - aksincha, ekstremizm va terrorizm uchun zamin yaratadi," - dedi u.

O‘zbekiston iqtisodiy integrasiyaga Afg‘onistonda va umuman mintaqada barqaror tinchlikning asosiy omili sifatida qaraydi. Misol tariqasida Afg‘oniston va Pokiston tadbirkorlari vizasiz rejimda biznes yuritishi mumkin bo‘lgan Termiz shahridagi Xalqaro savdo markazi keltirildi. Bugungi kunda u yerda 200 dan ortiq afg‘onin korxonalari faoliyat yuritmoqda. Shundan tashqari, Afg‘oniston hududida sanoat klasterini tashkil etish rejalashtirilgan.

So‘zining yakunyda SMTI direktori Markaziy Osiyoning mintaqadan tashqarida tinchlik o‘rnatishga qo‘shgan hissasi tayyor yechimlarni eksport qilish emas, balki pragmatik yondashuvning samaradorligini ko‘rsatishda ekanligini ta’kidladi.

"Mintaqaviy mas’uliyat, iqtisodiy integrasiya va pragmatik hamkorlik diplomatik va xavfsizlik choralarini to‘ldirishga, ularning natijasini kuchaytirishga qodir," - deya xulosa qildi u.

Bryusselga tashrifi doirasida Yeldor Arіpov Yevropa va xalqaro tadqiqot markazlari, jumladan, Xalqaro inqiroz guruhi (ICG), Yevropa Ittifoqi xavfsizlik tadqiqotlari instituti (EUISS), Marti Axtisari nomidagi tinchlik fondi, Yevropa siyosati markazi (EPC) va Yevropadagi Karnegi fondi vakillari bilan bir qator mazmunli uchrashuvlar o‘tkazdi. Bundan tashqari, Yevropa tashqi aloqalar xizmati (EEAS) vakillari bilan muzokaralar o‘tkazildi.

Suhbat chog‘ida yevropalik sheriklar bilan ko‘p qirrali hamkorlikni yanada rivojlantirish yo‘llari muhokama qilindi. SMTIning Yevropa Ittifoqi mamlakatlari ilmiy-akademik va tahliliy markazlari bilan ekspert muloqotini faollashtirish va hamkorligiga alohida e’tibor qaratildi. Ikki va ko‘p tomonlama sheriklikni mustahkamlashga qaratilgan yangi g‘oya va takliflar ko‘rib chiqildi.