O‘limga yengilmagan Ona yoxud “O‘g‘lim sira bo‘lmaydi urush”

Prezidentimiz Xotira va Qadrlash kuniga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi nutqida “Urush qahramonlari haqida gapirar ekanmiz, tabarruk Ona siymosi ko‘z o‘ngimizda namoyon bo‘ladi. Chunki ona el-yurt himoyasini or-nomus ishi deb biladigan mard va botir o‘g‘lonlarni voyaga yetkazgan ulug‘ zotdir. Urushning barcha azob-uqubatlarini eng ko‘p tortgan insonlar ham mushtipar onalarimizdir. Bamisoli sabr-bardoshdan yaralgan, urush yillarida muqaddas Vatan timsoliga aylangan bunday metin irodali onalar yurtimizda ko‘plab topiladi”, degan edi. Qoraqalpog‘istonlik Nigarxan Mambetkarimovaning hayot yo‘li, matonatli qalbini ham ana shunday ’tirof etish o‘rinli.  

Urush minglab insonlarni ota-onasidan, yoridan, farzandidan ayirgan zahri qotildir. Bu urush oqibatida ko‘plar aziyat chekkan bo‘lsa-da, ammo farzandidan ayrilib, nido chekkan onaning dardini eshitish, his qilish hammasidan og‘ir.

“Bolamni o‘ldi, demang... Ishonmayman!”

Orol dengizi ayni suvga to‘lib, tirikchilik manbaiga aylangan yillarda voyaga yetgan Nigarxan qishloqning suluv qizlaridan edi. Oshiqlari ko‘p bo‘lgani uchun qalin pulini ko‘proq bermoqchi bo‘lganlar bo‘lsa-da, ammo Nigarxanning otasi qizini Allamuratga uzatdi. Yosh oilani ocharchilik yillarining qiyinchiliklari chetlab o‘tmadi. Bir-biriga yelkadosh bo‘lib, ikki o‘g‘il, uch qizni tarbiyaladi. Farzandlariga kurmakni maydalab, qaynatib bergan kunlar ham bo‘ldi.

1939 yil Allamurat Mo‘ynoqda ishlab yurganida, Orol dengizidan suv toshishi oqibatida halok bo‘ldi. Oila yuki Nigarxanning gardaniga tushdi. Qizi Suluvxanni turmushga uzatib, o‘g‘illari Xojamurat va Auyesni ustaga shogirdlikka berdi. Endi halovat topdim, deganida sovuq urush xabari keladi, 1941 yil katta o‘g‘li Xojamurat armiya safiga chaqirilib, jang maydoniga ketadi. 1942 yil 3 sentyabrda esa frontdan “Oddiy askar Xojamurat Allamuratov fashizmga qarshi jangda mardonavar qatnashgani va  Smolensk viloyatining Karmanov tumani, Tverdunova qishlog‘i yaqinidagi o‘rmonda vazifasini bajarish chog‘ida safdoshlari bilan bog‘lanish imkoni bo‘lmagani uchun izsiz yo‘qolgani” bo‘yicha xabar va ko‘rsatgan jasorat uchun medal keldi. Onaizor bu xabarga ishonmadi, “Bolam, toshning orasidan yorib chiqadigan azamat yigit”, deb unga hamdard bo‘lib kelganlarni ortiga qaytarardi. Ammo oradan uch kun o‘tib, kichik o‘g‘li Auyesni ham frontga olib ketishadi. Ayol ikki qanotidan ayrilgan burgutdek azob cheksa-da, ammo dardini ichiga yutadi.

Nigarxan ovulning xotin-qizlariga bosh bo‘lib, ularni matonatli bo‘lishga undaydi. O‘g‘lidan “qora xat” kelgan onalarga dardkash, jigarporasi o‘lim o‘chog‘ida yurganlarga esa suyanchiq bo‘ladi. Uning metindek irodasi haqida “Orol baliqchisi” gazetasida “O‘limga yengilmagan Ona!” sarlavhali maqola chop etiladi. “Nigarxan Mambetkarimova nag‘iz qahraman hayal. Sebebi ol yeki balasi urista yekenligine qaramay miynet frontinda jemisli xizmet yetpekte. Qizi Suluxan bolsa frontqa samolyot ham aziq auqat jiberiu ushin, konililerin topar duzip teatrda xizmet qilmaqta”, deb yozilgan gazetada.

Ayol katta o‘g‘lini yigirma besh yil kutadi, shu og‘riqli yillar ichida u o‘zidan o‘tganini o‘zi bildi. Oxiri taqdirgan tan berib, 1967 yil Xojamurat Allamuratovga yodgorlik o‘rnatdi.

“Ernazarning “urpag‘iman”

Auyes Allamuratov safdoshlariga nisbatan ancha matonatli va jasur edi. U 1942 yil 2-Belorussiya fronti, 36-gvardiya alohida 32-o‘qchi diviziyasida razvedka polkida o‘qchi vazifasida xizmat qiladi. U qisqa muddat ichida jasorat ko‘rsatib, malakali va ishonchli razvedkachilar safiga qo‘shiladi hamda gvardiya komandirlarining nazariga tushadi. Urushda harbiy harakatlanishning o‘z qoidalari bor. Qahramonimiz dushmanning maxsus ob’ektlarini kunduzi va kechqurun razvedka qilishni boshlaydi. Kunduzi razvedka ishlarini olib borish bu o‘limga tik boqishdir.

1943 yilning kuz faslidan Bryansk polkida nemis qo‘shinlariga qarshi jangni davom ettiradi. Jangovar harakatlari davomida o‘qchi qo‘shinlari zaxirasi va dushman qo‘shinlarini olib chiqish hamda uzoq masofali harbiy hiylalardan foydalanish bo‘yicha 73 marta missiyada qatnashadi. Kishi hech qayerda qo‘llanilmagan harbiy hiyla ishlatish uchun ancha zakovatli bo‘lishi kerak. Auyes Allamuratov esa dushman tarafning mudofaa chiziqlarini shu qadar chapdastlik bilan kesib o‘tar va sovuqqonlik bilan vazifani bajarardi. Safdoshlariga “Qoraqalpoq xalqining mard o‘g‘loni Ernazarning “urpag‘iman”, deb aytardi. Chindan ham Auyes Ernazardek jasur, onasi Nigarxan esa Qumar ona singari matonatli ayol edi.

1944 yil 5 aprel... Bu vaqtga kelib, Auyes Belorussiya frontining eng oldi razvedkachilari safida edi. Kunduzi razvedka jarayonida dushman qo‘shinlari ularni zenit o‘qlari bilan kutib oldi. Jamoa vahimaga tushmay, mohirlik bilan vaziyatni qo‘lga oladi. Dushman ancha tajribali va imkoniyati ko‘proq bo‘lsa-da, ammo Auyes va uning safdoshlari ulardan ko‘ra epchil edi. Allamuratov dushman askarlariga tuzoq qo‘yishga erishadi va ularni chalg‘itadi ham. Fashist qo‘shinining eng katta maxfiy bazasi haqida ma’lumot oladi va bu keyingi g‘alaba uchun poydevor bo‘lib xizmat qildi. Bu jangda ko‘rsatgan jasorati uchun u “Qizil Yulduz” ordeni bilan taqdirlangan.

Berlinni bosib olishga bo‘lgan jangovar tayyorgarliklarda razvedkachilarning ishi ko‘paydi. 1945 yil 25 aprelda to‘rtinchi marta fashistlar poytaxtiga qarab yurish qilindi. Vazifa o‘ta og‘ir. Sovet armiyasining eng tajribali komandirlarigina bu operasiyaga jalb qilingan. Guruh a’zolari bu oddiy topshiriq emasligini yaxshi bilishardi. Allamuratov belgilangan manzilga yetib bordi. Auyesning guruhi boshqalardan ancha oldinda ketardi. Kutilmaganda fashist askarlari pistirmadan hujumga o‘tishdi. Bu jangda u o‘ng oyog‘idan yaralandi va Saratovdagi gospitalga tushadi.

Yorug‘ kunlar ilinji

Nigarxan ona kenja o‘g‘lini ikki ko‘zi to‘rt bo‘lib kutardi. Vanihoyat, Auyes Allamuratov 1947 yilgacha armiyada xizmat qilib, so‘ng bir shoda orden va  medallar bilan uyiga qaytadi. O‘g‘lining birinchi guruh nogironi bo‘lsa da, ammo tirikligini ko‘rib suyunardi. Ona yorug‘ kunlar ilinjida edi. Mana, Xojamuratdan boshqa barcha farzandi yonida. Auyes urush qahramoni, qizi Suluvxan esa Qaraqalpog‘iston xalq artisti, el sevgan san’atkor edi.

Nigarxan onani bejiz Qumar onaga o‘xshatmadim. Qumar ona yolg‘iz farzandi Ernazar Xiva xoniga qarshi kurashgani uchun qatl etiladi, ammo jasoratiga tan bergan xon uning uzilgan boshini oltin meshda darvozaga ilib qo‘yadi. Buni ko‘rgan Qumar ona metindek iroda bilan “Bolam o‘lmagan, qarang, uning tabarruk boshi hurmatga sazovar bo‘lganini! Xon esa yashirinib saroyida dimiqib o‘tiribdi” degan gapi el ichida tildan-tilga ko‘chadi...

Ayjamal JOLDASBAYEVA