Telefondan foydalanish odoblari

Savol: Oldinlari qo‘l telefonlari bo‘lmagan. Qiyomatga qadar har zamon va har makon muammolariga yechim beradigan dinimizda telefondan foydalanish odoblari haqida ko‘rsatmalar bormi?

Javob: Keyingi 15-20 yil ichida insoniyat ilmiy-texnikaviy maydonda shu qadar taraqqiy etib ketdiki, buning oqibatida hayot haqidagi tushunchalar o‘zgarmoqda, misli ko‘rilmagan qulayliklar yuzaga kelmoqda. Shuningdek yangi ijtimoiy muammolar paydo bo‘lmoqda va odamlar o‘rtasidagi munosabatlar shakli shamoyili o‘zgarmoqda. Xususan bunda aloqa vositalari, ayniqsa telefon va unga bog‘liq texnologiyalarning mukammalashayotgani chuqur iz qoldirmoqda. 

Zamon va makon bilan teng qadam tashlaydigan islom dinimiz ham doim bunday o‘zgarishlarga o‘zining munosabati, hukmlari va odoblarini taqdim etgan va etmoqda. Oddiy misol. Hanafiy fiqhimizdagi qizni turmushga berish masalasida valiy bosh bo‘lishi masalasiga murojaat qilsak. Nikohda valiy mulohaza va fikri uchun kerak. Ya’ni qizni kimga turmushga bersa, uning manfaatlari to‘liq himoyalanishini valiy mulohazasiga havola qilingan. Valiyning esa darajalari bor. O‘g‘illik, otalik, akalik va amakilikka o‘xshash. Agar yuqoridagi tartib buzilib, ota safardaligida aka valiy bo‘la oladimi, degan savol ko‘ndalang bo‘lsa, fuqaholarimiz javob qilib, agar ota uyidan butunlay uzilgan bo‘lsa, undan keyingi darajadagi aka valiylik qila oladi deyishgan. Birlari bu uzilishni yilda bir yil karvon boradigan qadar uzoqda bo‘lish, deyishsa, boshqalari shar’iy safar hisoblanmish uch kecha kunduzlik masofada bo‘lish, deya ta’riflashgan. Boshqa birlari esa xabarni kutilsa, qizga munosib bo‘lgan kuyov qo‘ldan chiqadigan darajadagi yerda bo‘lsa, otaning o‘rniga aka valiy sanaladi, deyishgan.

Endi hozirgi bizning tezkor aloqalar zamonamizda bu masalaning hukmi ham zamon imkoniyatlaridan kelib chiqib osongina hal qilinadi. Kuyov haqida ma’lumot berib telefon qilinadi va otaning fikri va mulohazasi olinadi. Undan keyingi darajadagi valiylarning mulohazasiga ehtiyoj qolmaydi. Bu oldin mavjud bo‘lmagan imkoniyatga islom shariatining hozirgi hukmi.

Xuddi shunga o‘xshash ikki tomoni kesadigan pichoq yanglig‘, ya’ni yaxshilik uchun ham, yomonlik uchun ham foydalanish mumkin bo‘lgan telefonning o‘ziga yarasha odoblari, uni ishlatishda amal qilish kerak bo‘lgan tavsiyalari bor. Bu odob va tavsiyalarni qo‘ldan kelganicha o‘rganib hukmingizga havola qilamiz:

1.        So‘zlashuvda iqtisod. Sababsiz ko‘p gaplashmaslik va bunga odatlanmaslik kerak. Ayrimlar uyqudan turganda ham go‘dak ona ko‘kragini izlagandek telefonini qidirib qoladi. Bu hozirgi kunda keng tarqagan kasallik bo‘lib, sog‘likka zarari bilan birga isrof hamdir. Hammaga ma’lumki shariatimiz isrofning barcha ko‘rinishlaridan qaytaradi.

2.        Suhbatdoshni qiynamaslik. Masalan, telefon qilib: “Mani tanimadingizmi?”, demaslik, tanimasa malomat qilmaslik lozim. Bunday qilish islom axloqiga ziddir. “Sahihayn”da Jobir ibn Abdulloh (r.a.)dan rivoyat qilinadi: “Payg‘ambar (sollallohu alayhi vasallam)ning huzurlariga borib chaqirdim. “Kim u?”, dedilar. “Men” – javob qildim. Ul zot (sollallohu alayhi vasallam) go‘yo norozi bo‘lgandek: “Men, men!!”, deb chiqib keldilar”.

3.        Suhbatdosh holatini rioya etish, uning uzrini to‘g‘ri qabul qilish.Chunki u kasal yoki bemalol so‘zlashish imkoni yo‘q masjid, qabristonda kabi yoxud suhbatni buzish noqulay joylarda bo‘lishi mumkin.

4.        Masjidga kirganda telefonni yoki ovozini o‘chirish. Bu namozdadagi xushu’ va namozxonlarning hayolini o‘g‘irlamaslik uchun kerakdir. Ammo o‘chirilmagan telefon egasini ham aybi uchun noqulay ahvolga solmaslik lozim. Imom Buxoriy Abu Hurayra (r.a.)dan qilgan rivoyatlarida shunday deyiladi: “Bir a’robiy turib masjidga bavl qildi. Odamlar uni urishib berishdi. Shunda Payg‘ambar (sollallohu alayhi vasallam) ularga: “Uni qo‘yinglar, bavliga bir chelak suv quyvoringlar. Sizlar esa oson qilishga yuborilgansiz, qiyin qilishga yuborilmagansiz”, dedilar”.

5.        Telefonga turli musiqiy ohanglarni o‘rnatmaslik. Bu xususan masjid va majlislarda foydadan ko‘ra odamlarga ko‘proq tashvish va ozor keltiradi.

6.        Ilm majlislari va mo‘’tabar insonlar huzurida telefonni umuman ishlatmaslik. Shunday qilish majlis haybatini saqlashga, ta’lim foydasi mukammal bo‘lishiga va obro‘li insonlar hurmatini joyiga qo‘yishga xizmat etadi. Agar so‘zlashuvga qattiq zarurat bo‘lsa, uzr so‘rab majlisdan chiqish so‘zlashish kerak.

7.        So‘zlashuvni suhbatdoshga bildirmay yozmaslik yoki boshqalar oldida telefonning ovoz kuchaytirgichini yoqib qo‘ymaslik. Bunday qilish oqil kishiga xos ish emas, xususan suhbat xos va maxfiy bo‘lsa. Chunki bu ham omonatga xiyonat yoki chaqimchilikdan bir navdir.

8.        Telefonni umumiy joylarga tashlab qo‘ymaslik. Aksi bo‘lsa telefonida o‘zi xohlamagan so‘zlashuvlar amalga oshirilishiga yoki birov ko‘rishi mumkin bo‘lmagan maktublarning o‘qilishiga, ayniqsa suratlar tarqab ketishiga sabab bo‘ladi. Buning orqasidan esa bugungi kunimizda o‘tkir muammo bo‘lib turgan nohush holatlar yuzaga keladi.

9.        Telefonda tasvirga olishda ehtiyot bo‘lish. Ommaviy munosabatlarda, to‘y-ziyofatlarda o‘ziga ahamiyatsiz surat va videolarni tasvirga tushirish obro‘ to‘kilishi, oilalalar buzilishi va boshqa ko‘pgina hunuk holatlar va fitnalarga bois bo‘ladi.

10.      Boshqalarning telefonini tekshirmaslik, maktublarini o‘qimaslik, suratlariga nazar solmaslik. Bunday qilish birovning aybini ochish, xiyonat va  yomon gumon kabi og‘ir gunohlarga sabab bo‘ladi. Shu sabab telefon sohibi ham o‘zini noqulay ahvolga soladigan ma’lumot, maktub va suratlarni telefonidan o‘chirib tashlashi lozim. Chunki telefoni yo‘qolib qolsa, unutsa yoki birovning qo‘liga tushib qolsa qiyin vaziyatga tushib qoladi.

11.      Odamlar orasida telefonining musiqa va qo‘ng‘iroqlarni yoqib o‘ynayvermaslik. Xususan ahli ilm va fazl oldida bu odobdan emas.

12.      O‘zini ko‘z-ko‘z qilmaslik. Masalan telefonda so‘zlashayotganda atrofdagilarga o‘zini aqlli yoki o‘ta muhim inson qilib ko‘rsatmaslik kerak. Payg‘ambar (sollallohu alayhi vasallam) aytadilar: “Unga berilmagan narsa bilan o‘zini to‘ygan qilib ko‘rsatgan kishi, yolg‘on ikki kiyimni kiyib olgandekdir”. Ya’ni o‘zi ulardan bo‘lmasada zuhd ahli, olim yoki boynikidek kiyimlar kiyib olgan kishidekdir. Imom Buxoriy rivoyatlari.

13.      Telefondan turli fitna va hiylalar uchun foydalanmaslik. Chunki telefon insonga ko‘p qulayliklar keltirish bilan birga yomon niyatli kishilarga birovlarni laqillatish, obro‘sini to‘kish va qabih niyatlarini amalga oshirish yo‘llarini osonlashtirib qo‘ydi. Kishi doim mard bo‘lishi kerak, haqiqiy saodat bunday fitnalar orqali emas, balki rostlik va ochiq munosabatlar bilan qo‘lga kiritilishini anglashi kerak.

14.      Raqamni aniq terganiga ishonch hosil qilish. Bunday qilinmasa hoxlanmagan kishiga maktub jo‘natib, noqulay ahvolga tushib qolinishi, tanimagan odamga kutmagan mavzusida gapirib tushunmovchilik yuzaga kelishi, oqibatda bir biriga ozor berib qo‘yilishi mumkin. Birovga ozor berish esa dinimizda doim qoralangan.

15.      So‘zlashuv va yozishuvlar o‘ziga mahram kishilar bilan bo‘lishi va nomahramlar bilan esa faqat zarurat yuzasidangina muloqot qilinishi kerak. Bunga amal qilmaslik yomon gumonlarga, nohush holatlarga, hatto fojealarga va Alloh huzurida esa gunohkorlikka sabab bo‘lishini unutmaslik kerak.

“Go‘zal xulqlarni mukammal qilishga yuborildim”, deydilar sevimli payg‘ambarimiz. Ul zotga munosib ummat bo‘lish istagidagi har birimizga bunday odoblarga amal qilish, har bir harakatu sukunatimizda islom ta’limotlariga muvofiq yashash lozim. Zero Payg‘ambar (sollallohu alayhi vasallam): “Mo‘minlarning iymoni komillari xulqi chiroyli bo‘lganlaridir”, deganla

Manba: azon.uz