«Fors gilami ostida: Erondagi namoyishlar tizimli inqirozni oshkor qilmoqda» (mutolaa uchun)

2025 yil oxirida Eron milliy valyutasining navbatdagi keskin qulashi rekord darajada past ko‘rsatkichlarga tushib ketishi ommaviy norozilik namoyishlarini keltirib chiqardi. Ilk paytda namoyishlar asosan iqtisodiy tusda bo‘lgan bo‘lsa, juda tez orada siyosiy aksiyaga aylanib, deyarli butun Eronni qamrab oldi. Norasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 15 kun ichida mamlakatda bo‘lib o‘tgan namoyishlar davomida 540 nafardan ortiq kishi halok bo‘lgan, 10 mingdan ziyod inson qamoqqa olingan. Erondagi haqiqiy vaziyatni aniq tasavvur qilish qiyin, chunki qariyb 4 kun davomida mamlakatda deyarli internet bo‘lmagan.

Erondagi norozilik namoyishlari asta-sekin oddiy holga aylanib bormoqda — bu esa rejimning qattiqqo‘l va mutlaq barqaror ekani haqidagi keng tarqalgan tasavvurga ziddir.

Norozilik harakatlarining asosiy triggerini aniq belgilash qiyin, chunki Erondagi inqiroz har tomonlama xarakterga ega. Ekologik vaziyatning yomonlashuvi va qurg‘oqchilik, milliy valyutaning qulashi, siyosiy ta’qiblar va umumiy ijtimoiy tanazzul namoyishlarning sababiga aylanmoqda. Eron Ijtimoiy fikrni o‘rganish markazi (ISPA) o‘tkazgan so‘rovlarga ko‘ra, eronliklarning 92 foizi mamlakatdagi hozirgi vaziyatdan norozi ekanini bildirgan. Respondentlarning aksariyati mahalliy hamda markaziy hokimiyat faoliyatini “sust” deb baholagan. Bu yagona tadqiqot emas — barcha so‘rovlar bir xil xulosani ko‘rsatmoqda: Eron jamiyati teokratik rejimdan charchagan.

«Ilgari yaxshiroq edi»

Zamonaviy ijtimoiy diskursda Eron 1979 yilgi islom inqilobidan oldin hayot uchun ancha qulayroq davlat bo‘lgan, degan qarash tobora kuchaymoqda. Bu tezis, albatta, bahsli: inqilobning o‘ziyoq Pahlaviylar sulolasi davrida ham hamma narsa joyida bo‘lmaganidan dalolat beradi.

Aslida, monarxik Eron ham hozirgi teokratik tizim kabi bir xil tizimli muammolardan aziyat chekkan: avtoritarizm, maxfiy polisiya zo‘ravonligi, qiynoqlar, sudsiz qatllar, davlatning iqtisodiyotga qattiq aralashuvi. Bularning barchasi beqarorlik, inflyasiya va qashshoqlikni keltirib chiqargan, mulkiy va sinfiy tengsizlikni, shahar bilan qishloq o‘rtasidagi tafovutni kuchaytirgan. Chuqur taqqoslash shuni ko‘rsatadiki, Eron tarixining ikki davri o‘rtasida prinsipial farqlar unchalik ko‘p emas.

Shunga qaramay, bugun namoyishchilar teokratiya ag‘darilgandan so‘ng monarxiyani tiklash va qochqin shaxning o‘g‘li — Reza Kir Pahlaviyni taxtga o‘tqazishga da’vat qilmoqda. Bu kabi shiorlar faqat namoyishchilar orasida emas, balki ijtimoiy tarmoqlardagi ko‘plab kuzatuvchilar tomonidan ham qo‘llab-quvvatlanmoqda.

Ayni paytda Reza Pahlaviyning o‘zi ham ijtimoiy tarmoqlarda faol ravishda o‘zini ilgari surmoqda.

Biroq jamiyat bu tanlovning sun’iy ravishda yaratilgan va muammoli ekanini hali to‘liq anglab yetmayapti. Eron — juda ko‘p millatli davlat bo‘lib, forslar mutlaq ko‘pchilikni tashkil etmaydi. Mamlakatda ozarbayjonlar, kurdlar, armanlar, turkmanlar, arablar va boshqa xalqlar yashaydi.

Shu nuqtai nazardan qaraganda, bugun hech bir etnik guruh manfaatini ifoda etmaydigan ayatolla bilan, asosan fors aholisi manfaatini ko‘zlagan va hukmronligi milliy ozchiliklarni tizimli ravishda ezish bilan kechgan shax o‘rtasidagi tanlov ochiq-oydin destruktiv ko‘rinadi. Bu, ayniqsa, Eron ozarbayjonlarining nisbatan siyosiy faol emasligini tushuntiradi. Chunki aynan turkiy aholi ayatolla hokimiyatini o‘rnatishda yetakchi kuchlardan biri bo‘lgan — etnik tengsizlik barham topishiga umid qilgan holda. Ular uchun monarxiyani tiklash o‘z-o‘ziga qarshi o‘q uzish bilan barobardir.

Podshoh shaxsi

Reza Pahlaviy shaxsi alohida e’tiborga loyiq — u juda bahsli figura. AQShda 40 yildan ortiq yashab kelayotgan bo‘lsa-da, u hech qachon rasman ish bilan shug‘ullanmagan. Shu bilan birga, qirollik oilasi Erondan ulkan mablag‘larni olib chiqqan (baholarga ko‘ra, yuz millionlab yoki hatto bir necha milliard dollar). Bu holat tabiiy savol tug‘diradi: qochqin monarx oilasi aynan qaysi mablag‘lar hisobidan yashab kelmoqda?

Bundan tashqari, Reza Pahlaviy o‘zini eron muxolifatida birlashtiruvchi shaxs sifatida ko‘rsatmoqda. Ammo u hatto o‘z oilasini ham birlashtira olmagan: uning ukasi Ali va singlisi Leyla turli paytlarda o‘z joniga qasd qilgan. Bu fojialar uning yetakchilik qobiliyatiga jiddiy shubha tug‘diradi.

Pahlaviy muxolifat ichida shaxsga sig‘inish madaniyatini joriy etishga urinishda ham ayblanadi. U avtoritar monarxiyani tiklashni istamasligini aytsa-da, uning pozisiyasi noaniq. O‘tgan o‘n yilliklar davomida u aniq siyosiy dastur ishlab chiqmagan va otasi davridagi maxfiy polisiya zo‘ravonligini hech qachon ochiq qoralamagan. Bu uning maqsadi mamlakat kelajagi emas, balki shaxsiy revansh ekanini ko‘rsatadi. Ilgarigi repressiyalarni qoralamaslik esa, monarxiya tiklansa, qasos to‘lqini qayta boshlanishi mumkinligidan dalolat beradi.

Bundan tashqari, Pahlaviyda davlat boshqaruvi tajribasi yo‘q, bu esa Eron kabi davlat uchun juda muhim omil.

Uchinchi yo‘l

Eron siyosiy tizimi, barcha avtoritarligiga qaramay, muhim bir xususiyatga ega — ikki shartli siyosiy lager mavjud. Bugun romantiklashtirilayotgan monarxiya davrida bunday holat yo‘q edi. Qizig‘i shundaki, aynan “o‘rta asrlar”ga qiyos qilinadigan teokratik tizimda bunday dixotomiya saqlanib qolgan.

Gap konservativ elitalar va islohotchilar o‘rtasidagi qarama-qarshilik haqida bormoqda. Amaldagi prezident Mas’ud Pezeshkian islohotchilar qanotiga mansub. Biroq u ham oliy rahbar — amalda almashtirib bo‘lmas hokimiyat markazi bo‘lgan Ali Xomanaiyga bo‘ysunadi.

Bu ziddiyat ayniqsa shunda ko‘rinadiki, prezident xalq dardiga quloq solishga chaqirsa, polisiya ayollar bosh ochiq yurishiga nisbatan bosimni yumshatsa, shu paytda oliy rahbarga bo‘ysunuvchi Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi (IIQK) repressiv amaliyotlarni davom ettiradi.

Pezeshkian — etnik ozarbayjon. U turkiy va fors aholisi o‘rtasida muvozanat saqlashga harakat qilmoqda. U ozarbayjon tilida ham erkin murojaat qiladi va buni klerikal doiralarga yoqmasa ham, ataylab qiladi.

U mamlakatdagi asosiy muammolarni ochiq tan oladi: iqtisodiy inqiroz, ekologik tanazzul, suv tanqisligi, Tehronning ortiqcha aholi bilan to‘lib ketgani, byudjet yetishmasligi. Shu sabab u poytaxtni ko‘chirish g‘oyasini ilgari surmoqda va hukumatda iqtisodiy imkoniyatlar yo‘qligini yashirmaydi.

Uning siyosati shuni ko‘rsatadiki, u norozilikning ildizini aynan teokratik tizimda ko‘radi. U Eronning parchalanishiga qarshi, chunki bu barcha xalqlar uchun halokatli bo‘lishini tushunadi.

Shu nuqtai nazardan, eng oqilona yechim — hukumat saqlanib qolgan holda, IIQK va diniy tuzilmalar ta’sirini keskin kamaytirish bo‘lishi mumkin.

Bu holatni AQSh ham tushunayotgandek. Prezident Donald Tramp Pahlaviy bilan uchrashuvni “maqsadga muvofiq emas” deb atab, “jarayon qanday rivojlanishini kuzatish kerak”ligini aytdi. Bu Vashington hali stavka qo‘ymaganini anglatadi.

Eron namoyishlarining yana bir xususiyati — aniq yetakchi yo‘q. Bu esa ularning asta-sekin so‘nib borishiga olib kelishi mumkin.

Qo‘shni davlatlar ham ehtiyotkor pozisiya tutmoqda. Chunki Erondagi beqarorlik butun mintaqani qamrab olishi mumkin. Shu sababli hech kim shoshilmayapti.

Umuman olganda, rejim almashishi qisqa muddatda G‘arb uchun foydali bo‘lishi mumkin, ammo uzoq muddatda Eronning etnik va konfessional parchalanishiga olib kelishi xavfi juda yuqori. Ayniqsa, Reza Pahlaviy hokimiyatga kelsa.

Bunday vaziyatda ko‘p narsa Mas’ud Pezeshkianga bog‘liq. U keskin to‘qnashuvdan qochib, qon to‘kilishning oldini olishga harakat qilmoqda. U xalq orasida “oddiy inson” sifatida qabul qilinmoqda.

Shuning uchun ham Eron inqirozining asosiy paradoksi shundaki: eng oqilona va ehtiyotkor pozisiyani aynan tizim vakili — norozilar ayblayotgan hokimiyatning o‘zidagi shaxs bildirmoqda.