O‘zbekistonda xotin-qizlar qonun va sud himoyasi ostida: tazyiq va zo‘ravonlikka qarshiamaliy choralar

O‘zbekistonda jahon miqyosidagi dolzarb muammolardan biri - xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish yo‘nalishida so‘nggi yillarda keng ko‘lamli va tizimli islohotlar amalga oshirilmoqda. Xotin-qizlarning huquq va manfaatlarini ta’minlash, ularni har qanday zo‘ravonlikdan himoya qilish, gender tengligini qaror toptirish Davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi. Mazkur islohotlar nafaqat huquqiy normalarni takomillashtirish, balki jamiyatda huquqiy ong va huquqiy madaniyatni yuksaltirish, ma’naviy-ma’rifiy tarbiyani kuchaytirishga tadbirlarining muhim jabhasi bo‘lib kelmoqda.

O‘zbek mutafakkirlari ham masalaga asrlar davomida katta ahamiyat berganlar. Alisher Navoiy xotin-qizlarning jamiyatdagi o‘rnini yuksak baholab, ularning hurmatini saqlashni insonlikning eng oliy fazilati deb hisoblagan.Maxbub ul-qulub asarida «Ayollarni hurmat qilish — insonning eng oliy fazilatidir» deganlar. Abu Rayhon Beruniy esa “Oila tinchi ayollarning donoligi va himoyasiga bog‘liq”, deb urg‘u bergan. Bu ulug‘ mutafakkirlarning fikrlari bugungi islohotlarning ma’naviy asosi bo‘lib xizmat qilmoqda.

Xususan, 2019 yil 2 sentyabrda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasining «Xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risida»gi O‘RQ-561-sonli va «Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida»gi O‘RQ-562-sonli Qonunlari bu sohadagi muhim huquqiy poydevor bo‘ldi. 2023 yildan oilaviy zo‘ravonlik uchun jinoiy javobgarlik kuchaytirildi. Shuningdek, Oliy Majlis huzurida xotin-qizlar va gender tenglik masalalari bo‘yicha qo‘mita faoliyat yuritmoqda, u xotin-qizlarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash borasida samarali ish olib bormoqda.

Mamlakat miqyosida “Ayollar daftari” tizimi orqali manzilli yordam ko‘rsatish yo‘lga qo‘yilgan. Himoya orderi tizimi joriy etilgan, reabilitasiya va moslashtirish markazlari tashkil etilgan, 1146-ishonch telefoni orqali doimiy maslahatlar berilmoqda. Bandlik va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash dasturlari ham xotin-qizlarning iqtisodiy mustaqilligini oshirishga xizmat qilmoqda. Bundan tashqari, O‘zbekiston BMT va UN Women tashkilotlari bilan hamkorlikda gender tengligi va zo‘ravonlikning oldini olishga qaratilgan qator dasturlar amalga oshirilmoqda.

Ta’lim muassasalarida ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar o‘tkazilmoqda, ommaviy axborot vositalari orqali huquqiy targ‘ibot kuchaytirilgan, mahalla instituti orqali oilalar bilan profilaktik suhbatlar olib borilmoqda. Bu choralar zo‘ravonlikning oldini olish va jabrlanuvchilarga tezkor yordam ko‘rsatishning samarali mexanizmiga aylangan.

Bu o‘tkir ijtimoiy muammo yuzasidan tadbirlarda fuqarolik ishlari bo‘yicha sudlarning o‘rni alohida ahamiyatga ega. Yuqorida ko‘rsatilgan islohotlarning amaliy samarasi ta’minlangan holda sud tizimida zo‘ravonlikka nisbatan murosasiz pozisiya o‘rin olgan.

O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2025 yil 23 iyundagi 15-sonli qarorida oilaviy (maishiy) zo‘ravonlikdan jabrlangan shaxsning talabiga ko‘ra yarashish uchun muhlat tayinlanmasligi belgilangan. Bu qaror sud amaliyotini yanada takomillashtirib, zo‘ravonlik holatlarida fuqarolik sudlari jabrlanuvchining huquq va xavfsizligini birinchi o‘ringa qo‘yishni ta’minlangan.

Fuqarolik ishlari bo‘yicha Yangiqo‘rg‘on tumanlararo sudi tomonidan 2026 yil yanvar oyidan 2026 yil 24 martga qadar 217 ta nikohdan ajratish haqidagi fuqarolik ishlari jamoatchilik vakillari: mahalla faollari, xotin-qizlar tashkilotlari vakillari ishtirokida ko‘ribchiqilgan. Bundan 147 tasi bo‘yicha da’vo qanoatlantirilgan, 54 ta ish rad etilgan, 14 ta ish ko‘rmasdan qoldirilgan va 2 ta ish yuritishdan tugatilgan.

Mazkur toifa ishlarni ko‘rish jarayonida oilaviy muhit chuqur o‘rganilishi va kelgusida ayollarni tazyiq va zo‘ravonlikdan asrash bo‘yicha profilaktik choralar ko‘rilishi ta’minlanmoqda.Masalan 1 ta fuqarolik ishi bo‘yicha oilaviy zo‘ravonlik holati o‘z tasdig‘ini topgani, zo‘rovonga nisbatan qonuniy chora ko‘rilganligi inobatga olinib, taraflarga muhlat berilmasdan ko‘rib chiqilib, da’vo qanoatlantirilgan. Mazkur ish yuzasidan bunday holatlarnni kelgusida oldini olish yuzasidan sud tomonidan qonun talabiga movofiq zarur tushintirishlar berilgan.

Hurmatli Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev xotin-qizlarning jamiyatdagi o‘rnini yuksak baholab: “Inson hayotini, jamiyat taraqqiyotini xotin-qizlarsiz, ularning ezgu fazilatlarisiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Biz sizlarning timsolingizda Uchinchi Renessans bunyodkori bo‘lib maydonga chiqayotgan 22 millionlik yosh avlodni onalik mehri bilan tarbiyalab, voyaga yetkazgan buyuk bir kuchni ko‘ramiz. Sizlar tadbirkor, olim, muallim, shifokor, muhandis, davlat va jamoat arbobi, bir so‘z bilan xonadonlarimiz farishtasi, oila va jamiyat tayanchi, desak, ayni haqiqatni aytgan bo‘lamiz”.

Xulosa o‘rinda aytish joizki, O‘zbekiston Respublikasida xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish borasida olib borilayotgan keng ko‘lamli ishlarning samadorligini ta’minlash uchun jamiyatda huquqiy ong va madaniyatni oshirish ishlarini davom ettirish muhim ahamiyat kasb etadi. Bu yo‘lda har bir fuqaro, har bir oila va butun jamiyatning faol ishtiroki zarur. Faqat shundagina Yangi O‘zbekistonda xotin-qizlarning haqiqiy himoyasi va teng imkoniyatlari to‘laqonli ta’minlanadi.

Baxtiyor Alimjanov, Fuqarolik ishlari bo‘yicha Yangiqo‘rg‘on tumanlararo sudi sudyasi