O‘zbek tili grammatikasi yigirma yil ichida o‘zgarib ketishi mumkinmi?!

Endi hisobot yozishi kerak bo‘lgan iqtisodchi ham, dars ishlanmasini tayyorlayotgan o‘qituvchi ham, hatto yangi g‘oya ustida bosh qotirayotgan ijodkor ham beixtiyor sun’iy intellekt va chatbotlarga suyanmoqda. Ikki qator topshiriq va qisqa fursatda tayyor matn ko‘z o‘ngingizda namoyon bo‘ladi. Bu qulaylik, vaqtni tejash va chiroyli jumlalar jozibasi bizni shu qadar o‘ziga o‘rgatib qo‘ydiki, endilikda ko‘pchilik “mustaqil fikrlash”, degan og‘ir yukni sun’iy ong yelkasiga ortib qo‘yishga odatlandi.

Bugun biz “tez tayyor matnlar”ning jozibador, ammo aldamchi davriga kirdik. Sun’iy intellekt taqdim etayotgan jumlalar dastlab ko‘zga juda bexato ko‘rinadi. Ular ravon, tartibli va estetik jihatdan deyarli nuqsonsiz ko‘rinadi. Shu bois, ko‘pchilik bu texnologiyani intellektual muammolarning eng tezkor yechimi sifatida quchoq ochib qarshi oldi. Biroq, bu “begona” matnlarning eng asosiy va to‘ldirib bo‘lmas kamchiligi shundaki, ularda inson tajribasining chig‘irig‘idan o‘tgan hayotiy “ta’m” va “ruhiyat” uyg‘unligi yetishmaydi. Aslida, haqiqiy matnning har bir satri muallifning shaxsiy kuzatuvi, iztirobi va tafakkuri bilan sug‘orilgan bo‘lishi shart. Bu boylik – mashina algoritmlari tomonidan hech qachon yaratib bo‘lmaydigan, faqat insonga xos bo‘lgan noyob va jonli xususiyatdir. Haqiqiy bilim va chinakam ijod faqat insonning o‘z ichki dunyosidan, sezgi va fikrlarining o‘zaro to‘qnashuvidan dunyoga keladi. Bu – yillar davomida sinovdan o‘tgan xatolar, og‘riqli darslar va hayotiy xulosalarning mevasidir. To‘g‘ri, texnologiya ajoyib yordamchi: u matnni soniyalar ichida shakllantirishi, izchil strukturaga solishi yoki imlo xatolarini tuzatishi mumkin. Ammo u hech qachon matnga “hayot nafasi”ni, shaxsiy ovozni va o‘quvchining yuragiga yetib boradigan ichki hissiyotni bera olmaydi.

Hozir dunyo texnologiyalari maydonida chatbotlar va til modellarining misli ko‘rilmagan tezlikda rivojlanishi shunchaki texnik yangilik emas, balki tilning yashash tarziga qilingan ulkan “intervensiya”dir. Til endi faqat muloqot vositasi emas, balki ulkan ma’lumotlar bazasining matematik ehtimolliklariga aylanyapti. Ingliz, ispan, xitoy yoki rus tillari allaqachon sun’iy intellektning asosiy “ishchi maydoni”ga aylangan bo‘lsa-da, o‘zbek tili segmentida bu jarayon o‘ziga xos, ziddiyatli va shiddatli kechmoqda. Ilmiy tahlillarga tayansak, O‘zbekiston raqamli tizimida biz tilning “filtrlangan renessansi” va “grammatik standartlashuv” chorrahasida turibmiz. Bir tomondan, sun’iy intellekt chatbotlari va tarjimonlari o‘zbek tilini global axborot tizimiga integrasiya qilmoqda – endi dunyoning eng murakkab ilmiy matnlari soniyalar ichida ona tilimizga o‘girilyapti. Bu tilimizning “yashovchanlik qobiliyati”ni oshiradi. Biroq, tanganing ikkinchi tomoni ham bor: sun’iy ong o‘zbek tilining o‘sha qadimiy, purma’no va murakkab sintaktik qurilishini o‘ziga xos tarzda “qisqartirib”, soddalashtirib bermoqda. Natijada matnlarda o‘zbekona nozik ifodalar, lutf va so‘z o‘yinlari o‘rnini quruq, sodda jumlalar egallay boshlaydi. Tilimizning grammatik o‘zagi mustahkam ko‘rinadi, lekin uning ma’no boyligi, ruhiyati asta-sekin kamayib bormoqda. Biz xatolarini sun’iy intellekt tuzatgan silliq va ravon jumlalarga o‘rganib borar ekanmiz, o‘zbek tilining betakror, jonli va o‘ziga xos jozibasidan uzoqlashib borayotganimizni sezmay qolyapmiz. Har bir ibora, har bir so‘z o‘zbek tilining tarixiy qiyofasini, nozik his-tuyg‘ularini saqlab turadi. Sun’iy intellekt esa uni tez va qulay, lekin ba’zan jo‘n variantda taqdim etadi.

– Bugun sun’iy intellektga asoslangan chatbotlar inson faoliyatining deyarli barcha sohalariga kirib bordi va ularning ishlash prinsipi ko‘pchilikni qiziqtirmoqda. Aslida, bu tizimlar tilni inson kabi tushunmaydi, balki ulkan hajmdagi matnlar asosida o‘rganilgan ehtimollik modellariga tayanadi. Ya’ni, ular berilgan savol yoki topshiriqqa javob berishda “keyingi so‘z qaysi bo‘lishi ehtimoli yuqori?”, degan hisob-kitob asosida matn tuzadi. Shu sababli chatbotlar yaratgan matnlar ko‘pincha grammatik jihatdan to‘g‘ri, mantiqan izchil va o‘qishga qulay bo‘ladi. Biroq, bu sifat tasodifiy emas – u bir necha muhim omillarga bog‘liq. Eng avvalo, model o‘rgatilgan ma’lumotlar bazasining hajmi va sifati katta rol o‘ynaydi. Hozir mashhur “ChatGPT”, “Gemini” va “DeepSeek” kabi sun’iy intellekt tizimlari o‘zbek tilida asosiy yordamchi vositaga aylangan, lekin ularning imkoniyatlari hali ingliz tilidagidek mukammal emas. Buning asosiy sababi o‘zbek tilidagi raqamli matnlar hajmining nisbatan kamligidir. Shunga qaramay, ular tarjima va matn yaratishda tobora rivojlanib bormoqda. Masalan, ingliz tilidagi oddiy gaplar ko‘pincha to‘g‘ri va tushunarli tarzda o‘zbekchaga o‘giriladi, lekin murakkab yoki badiiy matnlarda ba’zan begona tilning mantiqiy qoliplari sezilib qoladi. Ayrim hollarda jumlalar grammatik jihatdan to‘g‘ri bo‘lsa-da, o‘zbek tiliga xos ohang va tabiiylik yetishmaydi, – deydi Toshkent xalqaro kimyo universiteti Mexatronika va robototexnika yo‘nalishi magistranti Kamoliddin Nishonov.

Mutaxassisning ushbu fikrlari bizni jiddiy bir haqiqat qarshisida to‘xtatadi: sun’iy intellekt shunchaki matn teruvchi “robot” emas, u o‘zbek tili grammatikasining asriy, hatto darsliklarga kirmagan “yozilmagan qonuniyatlarini” ham o‘zgartirishga qodir ulkan kuchdir. O‘zbek tili o‘zining agglyutinativ tabiati bilan so‘z yasovchi va shakl yasovchi qo‘shimchalar zanjiridan iborat bo‘lib, bu zanjirda o‘ziga xos matematik aniqlik va mantiqiy go‘zallik yashiringan. Biroq, bugungi algoritmlar bu noyob zanjirni ko‘pincha ingliz tili sintaksisining qat’iy qoliplariga moslashtirishga urinayotgani xavotirlidir. Bizdagi lutfga boy majhul nisbatlar, jumlaga ohangdorlik beruvchi murakkab fe’l birikmalari o‘rnini sun’iy ong taklif qilayotgan qisqa, quruq va keskin konstruksiyalar egallamoqda. Bu esa matnning tashqi ko‘rinishini silliqlashtirsa-da, uning ichidagi “o‘zbekona ruh”ni so‘ndirmoqda. Shu nuqtada tilshunoslar, IT-mutaxassislar va butun jamiyat oldida ulkan bir savol ko‘ndalang turibdi: biz sun’iy intellektni o‘zbek tilining boy xazinasi asosida tarbiyalaymizmi yoki ona tilimizni mashina algoritmlarining qisqa va qulay qoliplariga qurbon qilamizmi?

Agar biz bugun raqamli makonda o‘zbek tilining milliy va sifatli korpusini shakllantirishga ulgurmasak, ertaga farzandlarimiz chatbotlar tomonidan “tahrirlangan”, ta’mi va hidi yo‘qolgan sun’iy tilda gaplasha boshlaydi. Bu tilning grammatik shakli saqlanib qolishi mumkin, ammo uning semantik qatlami qashshoqlashishi muqarrar. Biz grammatikani yangitdan shakllantirmayapmiz, balki uni texnologiya tushuna oladigan darajagacha “soddalashtirib”, o‘zligimizdan uzoqlashmoqdamiz.

Ushbu xavotirlar shunchaki lirik chekinish emas, balki tilimizning raqamli istiqboli bilan bog‘liq hayot-mamot masalasidir. Xo‘sh, sun’iy intellekt o‘zbek tilini “soddalashtirib” yubormasligi uchun nima qilish kerak? Tilimizning boy xazinasini raqamli dunyoga qanday “eksport” qila olamiz?

– Albatta, sun’iy intellekt – bu “bo‘sh idish”. Unga nima quysangiz, shuni beradi. Bugungi chatbotlarning o‘zbekcha matnlari nega “quruq”? Chunki ular o‘rganayotgan raqamli ma’lumotlar bazasi asosan internetdagi chala-pula tarjimalar yoki ijtimoiy tarmoqlardagi sayoz matnlardan iborat. Asosiy vazifamiz – milliy korpusni mumtoz adabiyotimiz, badiiy durdonalarimiz va xalq shevalarining boy imkoniyatlari bilan to‘ldirishdir. Agar biz tizimga “O‘tkan kunlar”dagi tasvirlarni, xalq dostonlaridagi jonli iboralarni tizimli ravishda yuklay olsak, sun’iy intellekt matnni tahrir qilayotganda “kalka”ga emas, balki milliy uslubimizga tayanadigan bo‘ladi. Biz tilni faqat darsliklarda saqlab qola olmaymiz. Agar o‘zbek tili sun’iy intellektning “ishchi tili”ga aylanmasa, u sekin-asta faol qo‘llanishdan chiqib ketishi mumkin. Shu bilan birga, agar ona tilimizni asrash va uni raqamli muhitda rivojlantirish bo‘yicha zarur choralar ko‘rilmasa, yaqin yigirma yil ichida o‘zbek tilining grammatikasi ham boshqa tillar ta’sirida sezilarli darajada o‘zgarishi ehtimoli mavjud. Biz algoritmlarga tilimizning mantiqiy go‘zalligini o‘rgatishimiz kerak. Masalan, o‘zbek tilidagi bitta so‘zga o‘nlab qo‘shimcha qo‘shib, butun bir gap ma’nosini ifodalash mumkin. Bu – matematik mo‘’jiza. Agar sun’iy intellekt bu mo‘’jizani “tushunib” yetsa, u o‘zbek tilini soddalashtirmaydi, aksincha, uning imkoniyatlarini dunyoga namoyon qiladi, – deydi Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti dosenti, filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori Gavhar Saydaliyeva.

Ushbu fikrlar bir muhim haqiqatni ko‘rsatadi: sun’iy intellekt o‘zbek tili uchun ham tahdid, ham imkoniyatdir. Agar biz bu “bo‘sh idish”ni milliy adabiyotimiz va sifatli manbalar bilan to‘ldirmasak, uni boshqa tillar qoliplari egallashi tabiiy. Shu bois, tilning “raqamli suvereniteti” bugun har qachongidan ham dolzarb.

Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, masala yechimi bor. Masalan, Estoniya milliy tilini raqamli muhitda rivojlantirish orqali katta natijalarga erishgan.

Xulosa shuki, sun’iy intellekt tilni o‘zgartiruvchi emas, balki uni qanday yo‘naltirsak, shunday shakllantiradigan vositadir. Asosiy vazifa – o‘zbek tilining raqamli muhitda sifatli va keng qamrovli bazasini yaratishdir. Agar biz bu ishni uddalasak, sun’iy intellekt tilimizni yanada boyitadi. Aks holda esa, uning soddalashishi muqarrar. Demak, bugungi kunning eng muhim vazifasi – o‘zbek tilining raqamli kelajagini ongli ravishda shakllantirishdir.

Nazim BO‘RONOV,

tadqiqotchi, jurnalist