Tuzning biz bilgan va bilmagan xususiyatlari

Tuz nomi bilan bizga ko‘proq tanish bo‘lgan natriy xlorid (bu yerda 40 foiz xlor va 60 foiz natriy) inson tanasining to‘g‘ri faoliyati uchun muhim moddadir. U tanadagi ko‘plab biokimyoviy jarayonlarda ishtirok etadi.

Tuzni organizmimiz ishlab chiqarmaydi, aksincha, tashqaridan oladi.

Tanamizda taxminan 150-300 gramm tuz mavjud bo‘lib, uning muayyan miqdori har kuni organizmdan chiqariladi. Muvozanatni saqlash uchun esa yo‘qotilgan tuz o‘rnini to‘ldirish kerak. Kunlik tuz iste’mol me’yori individual xususiyatlarga qarab 4-10 grammni tashkil qiladi. Masalan, terlash kuchayganda (sport bilan shug‘ullanish payti yoki issiqda) tuz iste’molini ko‘paytirish kerak.

Nima uchun kerak?

Tuz me’da shirasi hosil bo‘lishida ishtirok etadi. Tanadagi namlikni saqlaydi va qon bosimining juda pasayib ketmasligiga yordam beradi. Ovqatlarga ham tuz qo‘shib, ta’m beriladi. Shuning uchun u ko‘plab ziravorlar o‘rnini bosadi.

Tuz konservant vazifasini bajaradi. Misol uchun, oshpazlik an’analarida ko‘p tuzlangan sabzavotlarni iste’mol qilish odat tusiga kirgan. Bu yangi meva va sabzavotlar bo‘lmagan qishda hosilni saqlashga yordam beradi.

U shirinlikni kuchaytiradi va ta’mni muvozanatga solish uchun kerak. Tuzli karamel shirinligida u karamel kabi muhim ahamiyatga ega: kuygan shakarning shirasini keltirib chiqaradi.

Qancha vaqt saqlanadi?

Tuz abadiy saqlanishi mumkin: u yerda 250 million yil yotdi va unga hech narsa bo‘lmadi. Ammo qadoqlashda odatda yaroqlilik muddati ikki yil deb ko‘rsatiladi. Gap shundaki, tuz atrof-muhitdan namlik va hidlarni o‘zlashtiradi. Ishlab chiqaruvchilar buni qadoqda yozadi. Shu bilan ular bu vaqtda ular tuzning ta’mi o‘zgartirmasligini kafolatlaydi.

Umuman olganda, tuz ma’lum sharoitda, ya’ni muhrlangan holda quruq xonada saqlanishi kerak. To‘g‘ridan-to‘g‘ri tushadigan quyosh nuridan ham himoyalangan bo‘lishi zarur. Guruch tuzni ortiqcha namlikdan himoya qilishga yordam beradi. Faqat tuz silkitkichga bir nechta don qo‘shish tavsiya etiladi. Guruch namlikni tuzga qaraganda tezroq o‘zlashtiradi. Shuning uchun tuz uzoqroq vaqt quruq saqlanadi.

Foydalari

Organizm tomonidan ishlab chiqarilmagani va metabolik jarayonlarda muhim rol o‘ynagani sababli tuzni har kuni oziq-ovqat bilan birga iste’mol qilish kerak. Xlor oshqozonda xlorid kislotasini sintez qiladi. Shuningdek, yog‘larning parchalanish jarayoni uchun javob beradigan boshqa moddalarni hosil qiladi hamda natriy yo‘g‘on ichak tomonidan ozuqa moddalarining so‘rilishiga ta’sir qiladi. Tuz hujayra darajasidagi metabolik jarayonlarda ham ishtirok etadi. Qon plazmasi hajmini, suv-ishqoriy muvozanatni saqlash, asab impulslarini uzatish va hujayraning normal ishlashi uchun muhim element bo‘lib xizmat qiladi.

Ayollar yod tanqisligini to‘ldirish uchun yodlangan tuz iste’mol qilishdan foyda ko‘radi. Yodlangan tuz, ayniqsa, yod tanqisligidan kelib chiqqan kasalliklarga chalingan bolalar tug‘ilish xavfini kamaytirish uchun homilador ayollarning rasionida zarur. Ushbu mineralning yetishmasligi kattalarda qalqonsimon bezning disfunksiyasiga va bolalarda aqliy rivojlanish muammolariga olib kelishi mumkin.

Sog‘lom va kuchli erkaklar uchun natriy xloridning yana bir foydali xususiyati shundaki, u ovqatlarning ta’m xususiyatini oshiradi. Bu esa ularni iste’mol qilishdan ko‘proq zavq olishga yordam beradi va ishtahani oshiradi.

Bolalar uchun osh tuzini iste’mol qilishning afzalligi ajoyib antibakterial xususiyatlaridadir. Bu mineral turli zararli bakteriyalarga qarshi faol himoyachi hisoblanadi.

Zarari

Ko‘p miqdorda tuz iste’mol qilish inson salomatligiga salbiy ta’sir qiladi, hatto o‘limga olib borishi mumkin. Biroq tuzning yetishmasligi ortiqcha bo‘lishi kabi xavflidir.

Tuzga boy parhez ham organizmga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Stol tuzi natriyning asosiy manbai bo‘lgani sababli ortiqcha iste’mol qilish quyidagi hodisalarga olib keladi:

– qon bosimi ortishi;

– yurak xuruji, insult kabi yurak-qon tomir kasalliklarini rivojlanish xavfining oshishi;

– shish sifatida namoyon bo‘ladigan tanadagi suyuqlikni ushlab turish;

– oshqozon saratoni xavfi;

– oshqozon shilliq qavatining shikastlanishi va yallig‘lanishi, bu uning kanserogenlarga nisbatan zaifligini oshiradi;

– oshqozon yarasini keltirib chiqaradigan patogen bakteriyalar Helicobacterii pylori sonining ko‘payishi.

Tibbiyotdagi ahamiyati

Tibbiyotda tuz ko‘pincha dori-darmonlarni suyultirish uchun eritmalar shaklida qo‘llanadi. Bu suyuqlik tanqisligini kamaytirishga va zararsizlantirishga yordam beradi. Shamollash yoki sinusitni davolashda og‘iz bo‘shlig‘i va paranasal sinuslar ham tuz eritmasi bilan yuviladi. Tuzli eritma yangi kesilgan yoki yaraga qo‘llansa, antiseptik xususiyatlari shikastlanish joyini dezinfeksiya qilishga yordam beradi.

Qabziyat paydo bo‘lsa, osh tuzi eritmasi bilan huqna qilish samara beradi. Chunki u yo‘g‘on ichakning peristaltikasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Tuz kosmetologiyada ham keng qo‘llanadi. Natriy xlorid tirnoq, soch va terining holatiga foydali ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, ko‘plab skrab, piling va sellyulitga qarshi mahsulotlarda asosiy modda bo‘lib xizmat qiladi.

Tuzli eritma asosidagi vanna va kompresslar isituvchi xususiyatlarga ega. Yallig‘lanishni yengillashtiradi va qon aylanishini yaxshilaydi. Natriy xlorid asosidagi muolajalar teri-yog‘ muvozanatini tartibga soladi, terini tozalaydi va unga ko‘proq elastiklik beradi.

Qiziqarli faktlar

O‘tgan asrning 50-yillarida Shveysariyada 2 foiz ftorid va yodid osh tuziga qo‘shila boshladi. Bu aholi orasida kariyes tarqalishining oldini olishda yordam berdi. Usul ish berdi. Shuning uchun texnologiya tezda nemislar, fransuzlar orasida va keyin butun dunyoda o‘zlashtirildi.

Dengiz tuzi osh tuziga qaraganda foydaliroq. Chunki uning tarkibida ko‘plab qo‘shimcha mikroelementlar – rux, mis, kremniy, yod, temir, brom, marganes, kaliy, selen mavjud.

O‘lik dengiz nafaqat shifobaxsh loyga ega sho‘r ko‘l, balki u yerdagi eng sho‘r suv havzasi bo‘lgan tabiiy yodgorlik hamdir. Bu joydagi tuzlarning konsentrasiyasi 300 foizdan oshadi. Ularning yarmidan ko‘pi magniy xlorid, uchdan bir qismi natriy xlorid, qolgan qismi esa kalsiy va kaliydir.

Asalari chaqishidan keyin terining kuyishi va shishishini kamaytirish uchun chaqishni siqib chiqarib, shikastlangan joyga nam tuz surting. Ushbu usul og‘riqni yengillashtirishga yordam beradi.

Yog‘och uzoqroq yonishini istasangiz, ustiga tuz seping. Agar shox-shabbalar nam bo‘lsa, xuddi shu usul ortiqcha namlikda ham yaxshi ish beradi.