Turkologiyaning peshqadam qurultoyi: asrlik sado

1926 yili Baku shahrida o‘tkazilgan Birinchi Turkologlar Qurultoyi tarixi va taqdiri mushtarak, bir tilda so‘zlashuvchi xalqlarning XX asrdagi ilmiy va madaniy hayotida alohida o‘rin tutgan muhim voqea bo‘ldi. Bu yil mazkur qurultoy o‘tkazilganiga to‘liq bir asr bo‘ldi. Ushbu muhim ilmiy yig‘ilishning mazmuni va ahamiyatini baholash maqsadida maxsus davra suhbati tashkil etildi. Unda Ozarbayjon Milliy Fanlar Akademiyasi Nesimi nomidagi Tilshunoslik instituti direktori, filologiya fanlari doktori, professor Nadir Memedli; O‘zbekiston Respublikasi Davlat qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyi bosh ilmiy xodimi Bahrom Irzayev; Xalqaro Turk akademiyasi mutaxassisi, PhD Nurdin Useev; Ahmet Baytursunov nomidagi Tilshunoslik instituti Ahmet Baytursunov tadqiqotlari bo‘limi rahbari, PhD Ermuxamet Maralbek ishtirok etdi.

Mazkur qurultoyning o‘sha davrdagi ahamiyati va butun Turk dunyosiga ta’siri qanday bo‘ldi?

Nadir Memedli:

Bu qurultoy shunchaki tarixiy voqea emas, balki uzluksiz jarayonning boshlanishi edi. Uning ta’siri nafaqat qabul qilingan qarorlarda, balki javobsiz qolgan savollarda ham yashab kelmoqda. Turkologiya tafakkuri aynan shu savollar bilan birga rivojlanib, o‘tmishidan qochmaslikni, kelajagini esa qayta qurishni o‘rgandi. Qurultoydan keyingi davr oddiy yillar ketma-ketligi emas, balki turkologiyani chuqur anglashga qaratilgan uzoq safar bo‘ldi. Bu jarayonda yangi konseptual yondashuvlar shakllandi va Ozarbayjon asta-sekin ushbu ilmiy sohaning nufuzli markazlaridan biriga aylandi.

Biroq bu rivojlanishni faqat ilmiy muvaffaqiyat sifatida emas, balki turkiy xalqlarning madaniy va ma’naviy birligini qayta anglashga qaratilgan harakat sifatida ham baholash lozim. Qurultoy boshlab bergan jarayon parchalangan va uzoqlashgan tarixiy xotirani qayta birlashtirishga qaratilgan edi.

Bu yo‘lning eng og‘ir jihati shundaki, ilmiy yutuqlar og‘ir tarixiy fojealar bilan birga eslanadi. “Turkologiya — o‘qqa tutilgan olimlar ilmidir” degan ibora dastlab mubolag‘a kabi tuyulsa-da, aslida XX asr fojiasining qisqa va keskin ifodasidir. Bu fikr bejiz tug‘ilmagan — 1926-yilgi qurultoyda qatnashgan delegatlarning keyingi achchiq taqdiri bunga dalildir.

Birinchi Butunittifoq Turkologlar Qurultoyi nafaqat turkiy xalqlar, balki umuminsoniy miqyosda ham muhim ahamiyat kasb etadi. U faqat akademik bahs doirasida qolmay, ilmiy natijalari, insoniy qadriyatlari, amalga oshmagan orzulari va vayron bo‘lgan taqdirlari bilan tarixda o‘z o‘rnini egalladi.

1930-yillarning totalitar Sovet muhitida ilm, avvalo, mafkuraviy sadoqat mezoni bilan baholandi; muvaffaqiyat esa ehtimoliy tahdid sifatida ko‘rildi. Shu bois qurultoyda faol qatnashgan ko‘plab turkolog va ziyolilar burjua millatchiligi, panturkizm, panislomizm, mafkuraviy sabotaj, Sovetlarga qarshi faoliyat va xorijiy razvedka bilan aloqadorlik kabi asossiz, biroq siyosiy jihatdan og‘ir ayblovlarga duch keldi. Natijada ilmiy tafakkur sud bayonnomalarida jinoyatga, nazariy bahs esa davlatga qarshi tahdidga aylantirildi.

Bu jarayon nafaqat shaxslar taqdirini, balki turkologiyaning rivojini ham to‘xtatdi. Ilmiy maktablar tarqaldi, uzviylik uzildi, bilim almashinuvi susaydi. Shunga qaramay, turkologiyani butunlay yo‘q qilishning iloji bo‘lmadi. Jismonan yo‘q qilingan olimlarning g‘oyalari va metodlari vaqt o‘tishi bilan yanada mustahkam ekanini ko‘rsatdi.

Ilm totalitar zo‘ravonlikdan ustun bo‘lib, o‘z kelajagini saqlab qoldi. Shu ma’noda “Turkologiya — o‘qqa tutilgan olimlar ilmidir” degan ibora nafaqat fojea timsoli, balki ilmning bardoshlilik qudrati ramzidir.

Yangi alifboga o‘tish davr talabi edimi? Bu qadam savodxonlikni oshirish va madaniy aloqalarni mustahkamlashga qaratilganmidi?

Bahrom Irzayev:

Yuz yil avval Bakuda o‘tkazilgan Birinchi Butunittifoq Turkologlar Qurultoyida lotin alifbosiga o‘tish qarori qabul qilindi. Aslida alifbo islohoti masalasi Kavkaz musulmonlari, Turkiya va tatar ziyolilari orasida avvalroq ham muhokama qilingan edi. Biroq Turkistonda bu masala Sovet hokimiyati o‘rnatilgach dolzarb mavzuga aylandi.

1918 yili Toshkentda, 1923 yili Buxoroda va 1924 yili Xivada o‘tkazilgan imlo konferensiyalarida lotin yozuvining afzalliklari qayd etilgan bo‘lsa-da, asosan arab yozuvini soddalashtirish muhokama qilingan edi.

1922 yili Toshkentda o‘tkazilgan yig‘ilishda Munavvar Qori Abdurashidxonov alifbo islohotida shoshilmaslik kerakligini ta’kidlab, til qoidalarini har tomonlama o‘rganish zarurligini bildirgan.

1922 yili Ozarbayjon lotin yozuviga o‘tgan ilk Sovet respublikasi bo‘ldi va 1923-yili lotin alifbosi davlat alifbosi deb e’lon qilindi. 1924-yili Moskvada o‘tkazilgan yig‘ilishda Olimjon Ibrohimov barcha turkiy xalqlar uchun yagona lotin alifbosini taklif etdi.

1926 yilgi Baku qurultoyidan so‘ng keng ko‘lamli ishlar boshlandi. Bu qadam nafaqat alifbo almashinuvi, balki xalqni jaholatdan chiqarish, savodxonlikni oshirish hamda turkiy xalqlar o‘rtasida ilmiy va madaniy aloqalarni mustahkamlash imkoniyati sifatida baholandi.

Qurultoyda qatnashgan olimlarning keyingi taqdiri qanday kechdi?

Nurdin Useev:

Qirg‘iziston nomidan qurultoyda Qasim Tinistanov va Bazar Kul Daniyarov ishtirok etdi. Tinistanov qurultoyda qirg‘iz tilining lotin asosidagi alifbosi haqida ma’ruza qilib, lotin yozuviga o‘tish zarurligini asoslab berdi.

Biroq 1938 yili u millatchilik aybi bilan o‘lim jazosiga hukm qilinib, 7 noyabr kuni o‘qqa tutildi. Daniyarov esa siyosiy ayblovlar bilan qamoqqa olinib, 1942 yili Sverdlovsk viloyatidagi qamoqxonada vafot etdi.

Qozog‘iston delegatlarining pozisiyasi qanday edi?

Ermuxamet Maralbek:

Qozog‘iston nomidan qurultoyda Ahmet Baytursunov, Eldes Omarov, Nazir To‘rakulov, Bilal Suleev va Aziz Bayseidulin qatnashdi.

Qurultoyda ilmiy terminologiya yaratish masalasi bo‘yicha muhim takliflar ilgari surildi. Turkiy xalqlar uchun umumiy ilmiy terminlar lug‘atini tuzish masalasi ko‘tarildi.

Ahmet Baytursunov lotin alifbosiga o‘tishga qarshi chiqib, isloh qilingan arab yozuvini saqlab qolish tarafdori bo‘ldi. Uning fikricha, alifbo almashinuvi milliy ong rivojiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin edi. Biroq davrning siyosiy sharoiti lotin yozuviga o‘tishni majburiy qildi. 1928–1929-yillarda Baytursunov alifbosi muomaladan chiqarildi va lotin asosidagi yangi alifbo joriy etildi.

Xulosa

1926-yili Bakuda o‘tkazilgan Birinchi Turkologlar Qurultoyi xotiramizda o‘chmas iz qoldirdi. Bu qurultoy xalq bilan birga yashab kelayotgan g‘oyalarning boshlanishi bo‘ldi. Yuz yil avval yangragan ovoz bugun yana aks-sado bermoqda. Turkiy xalqlarning umumiy til va umumiy tarixiy xotirani asrash istagi hanuz dolzarbligini yo‘qotgani yo‘q.

Mazkur tarixiy yig‘ilish ilm-fan, fikr erkinligi va ma’naviy birlik ramzi sifatida qadrlanadi. Vaqt o‘tsa-da, uning qadri kamaymaydi.