Ozarbayjon – O‘zbekiston munosabatlarining mustahkamlanishida Haydar Aliyevning roli qanday?

Markaziy Osiyoning asosiy mamlakatlaridan biri O‘zbekistondir. O‘zbekiston Turkiy davlatlar tashkilotida ham o‘z o‘rniga ega. Shu sabab, Ozarbayjonning ushbu mamlakat bilan munosabatlari yuqori darajada bo‘lishi juda muhimdir.

So‘nggi yillarda mamlakatlarimiz o‘rtasidagi aloqalar yanada mustahkamlanmoqda. Hozirgi vaqtda Ozarbayjon O‘zbekistonning geoiqtisodiy ahamiyatga yega Janubiy Kavkaz mintaqasidagi asosiy hamkoridir.

Mamlakatlarimiz orasidagi diplomatik munosabatlar 1995 yilning 2 oktyabrida o‘rnatilgan. 1996 yilning avgustida Ozarbayjonning O‘zbekistonda, 1998 yil iyulida esa O‘zbekistonning Bokuda elchixonasi o‘z faoliyatini boshlagan.

Avvalo, ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlarning mustahkamlanishida, mamlakatlar orasidagi munosabatlarning rivojlanishida Umummilliy Lider Haydar Aliyevning xizmatlari beqiyos.

Sobiq Ittifoq davrida, 1970 yilda o‘sha davrdagi Ozarbayjonga rahbarlik qilgan Umummilliy Lider Haydar Aliyev bilan Sharof Rashidov orasida o‘rnatilgan do‘stona munosabatlar ikki mamlakat o‘rtasidagi munosabatlarni yanada rivojlantirish uchun asos bo‘lib xizmat qildi. Umummilliy Lider Haydar Aliyev hamda O‘zbekistonning Birinchi Prezidenti Islom Karimov tomonidan 1996 yilda Bokuda imzolangan “Ozarbayjon Respublikasi bilan O‘zbekiston Respublikasi o‘rtasida do‘stlik va hamkorlik Shartnomasi”, shuningdek, Umummilliy Liderning 1997 yil iyundagi O‘zbekistonga tashrifi doirasidagi ikki tomonlama shartnoma, ishonch va hurmatga asoslangan kelajakdagi munosabatlarimiz yo‘nalishlarini belgilab bergandi.

1996 yil 21 – 22 oktyabr kunlari Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiy tilli davlatlar rahbarlarining IV Forumida va buyuk davlat arbobi Amir Temur tavalludining 660 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimda ishtirok etish uchun Toshkentga tashrif buyurdi. Tashrif davomida Haydar Aliyev davlat rahbarlari Forumida so‘zga chiqdi. Haydar Aliyev Turkiy tilli davlatlar rahbarlarining muntazam uchrashuvlari ushbu davlatlar o‘rtasidagi hamkorlikni rivojlantirish, madaniy-ma’naviy aloqalarni kengaytirish, mustaqilligini mustahkamlashga xizmat qilayotganini ta’kidladi.

1997 yilning 18-19 iyun kunlari Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Haydar Aliyevning O‘zbekistonga rasmiy tashrifi munosabatlarni rivojlantirishning yangi bosqichi sifatida e’tirof etildi. Tashrif davomida 19 ta hujjat imzolandi. Ushbu hujjatlarda Ozarbayjon va O‘zbekiston o‘rtasidagi hamkorlikni yanada rivojlantirish, do‘stlik va sherikchilik munosabatlarini mustahkamlash to‘g‘risidagi bitim muhim ahamiyatga ega. Ozarbayjon Prezidenti imzolash marosimida so‘zga chiqib: “Biz Ozarbayjonda O‘zbekiston bilan ishonchli sheriklik aloqalarini o‘rnatmoqchimiz va bu munosabatlar rivojlanib, mustahkamlanib borishi uchun qo‘limizdan kelgan barcha ishni qilamiz”, ‒ dedi. 1997 yilning 19 iyun sanasida Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Toshkent Universitetining faxriy doktori diplomi bilan taqdirlandi.

Bugungi kunda Umummilliy Lider tomonidan belgilangan siyosiy yo‘nalishni janob Prezident Ilhom Aliyev muvaffaqiyatli davom ettirmoqda. Prezidentimizning faol diplomatik faoliyati natijasida O‘zbekiston bilan munosabatlarimiz yanada rivojlandi.

Prezident Ilhom Aliyev o‘tgan yil mobaynida O‘zbekistonga 3 bora rasmiy tashrif bilan keldi.

Hozirgi kunda Ozarbayjon barcha turkiy davlatlar, jumladan, O‘zbekiston bilan oliy darajadagi diplomatik aloqalarni o‘rnatish va rivojlantirishda mintaqadagi yetakchi davlat sifatida muhim tashabbuslar ko‘rsatib, turkiy hamjamiyatning rivojlanishiga katta hissa qo‘shayotir. Bu muvaffaqiyatli va samarali natijalarning barchasi davlat rahbarining ajoyib diplomatik siyosatining in’ikosidir.

Ozarbayjonning xorijiy davlatlar bilan munosabatlarini rivojlantirishda Ozarbayjon Respublikasining Birinchi vise-prezidenti Mehribon xonim Aliyeva ham muhim rol o‘ynadi. Qayd etish lozimki, Mehribon xonim Aliyeva 2022 yilning noyabr oyida O‘zbekistonga tashrifi davomida Samarqand shahrida O‘zbekiston Respublikasining birinchi xonimi Ziroatxon Mirziyoyeva bilan uchrashdi.

Shu bilan birga, 10 noyabr kuni Turkiy Davlatlar Tashkilotining IX Sammiti doirasida Ozarbayjon Respublikasining birinchi xonimi Mehribon Aliyeva va boshqa mamlakatlarning birinchi xonimlari Samarqanddagi “O‘zbekiston ranglari” ko‘rgazmasi bilan tanishib, tashkil etilgan kechki ovqatda ishtirok etdilar. 11 noyabr kuni esa Samarqandda “Bizning umumiy uyimiz bo‘lgan Dunyo uchun nol chiqindilar bo‘yicha Global majburiyatlar deklarasiyasi” imzolandi. Turkiya Respublikasi tashabbusi bilan tayyorlangan deklarasiyani Ozarbayjon Respublikasining birinchi xonimi Mehribon Aliyeva, O‘zbekiston Respublikasining birinchi xonimi Ziroatxon Mirziyoyeva, Vengriya Bosh vaziri Aniko Levay xonim imzoladilar. Shuningdek, ular Samarqand shahridagi Ekspo Markazida tashkil etilgan “Vaqt saroblari” ko‘rgazmasi bilan tanishdilar.

Ozarbayjon-O‘zbekiston munosabatlari O‘zbekistondagi Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi, TURKSOY, TURKPA, Turkiya Akademiyasi, Turkiy Madaniyat va Meros Fondi, Turkiya ishbilarmonlar Kengashi faoliyati tufayli kundan-kunga rivojlanib bormoqda.

Ta’kidlash joizki, Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon madaniyat markazi 2010 yil 27 sentyabrda Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Ilhom Aliyev va O‘zbekiston Respublikasi Bosh vaziri (hozirgi Prezident) Shavkat Mirziyoyev tomonidan ochilgan.

Madaniyat markazida Haydar Aliyev muzeyi, Ozarbayjon tarixi, Ozarbayjon gilamlari muzeylari, kutubxona, kurs va to‘garaklar faoliyat ko‘rsatmoqda.

Bundan tashqari, Ozarbayjon madaniyat markazida Ozarbayjon xalqining Umummilliy Lideri Haydar Aliyevning 100 yilligiga bag‘ishlangan Ozarbayjon-O‘zbekiston Do‘stlik muzeyi ochildi. Do‘stlik Muzeyidan davlat rahbarlari Ilhom Aliyev va Shavkat Mirziyoyevning uchrashuvlari, ularning mamlakatlarimiz o‘rtasidagi tarixiy do‘stlik va birodarlik, xalqlarimizning yaqinligiga oid fikr va shiorlar, 2020-yilda Ozarbayjonning Oliy Bosh Qo‘mondoni Ilhom Aliyev boshchiligidagi qahramon Armiyamizning Vatan sarhadlarini arman ishg‘olchilaridan ozod etilishiga doir fotostendlar joy olgan.

Muzeyning Markaziy qismida Ozarbayjon rassomlarining ozarbayjon hamda o‘zbek xalqlarini birlashtirgan qadriyatlar haqidagi noyob rasm, shuningdek, xalqlarimizning ildizi bir ekanini ko‘rsatuvchi tilimiz, dinimiz, milliy bayramimiz bo‘lgan Navro‘z, mug‘om va maqom san’ati, oshiq va baxshichilik san’ati, har ikki o‘lkadan o‘tkazilgan xalqaro musiqa festivallariga doir stendlar, burchaklar, maketlar, kiyimlar, milliy cholg‘u asboblarimiz va ko‘plab eksponatlar namoyish etilgan.

O‘zbekistonda yashayotgan 40 mingga yaqin ozarbayjonliklar uchun Madaniyat Markazi muqaddas maskan bo‘lib, Ozarbayjonga bag‘ishlangan barcha tadbirlar, Markaz oldidagi ochiq havoda joylashgan Umummilliy Lider Haydar Aliyev haykalini ziyorat qilishdan boshlanadi.

Markaz O‘zbekistonda o‘z faolligi bilan ajralib turadi hamda qayta-qayta qardosh o‘lkada “Yilning eng faol madaniyat markazi” nomiga loyiq ko‘rilgan.

Ozarbayjon Madaniyat markazi loyihasiga ko‘ra, 2015 yildan to bugungi kunga qadar Ozarbayjon tarixi, davlatchiligi, madaniyati, adabiyotiga oid 100 dan ortiq nashrlar o‘zbek tiliga tarjima qilinib, Toshkentda nashr etildi. Xususan, Madaniyat markazining tashabbusi bilan “Nizomiy Ganjaviy yili” doirasida tarixda ilk bor ulug‘ shoirning “Xamsa”si o‘zbek tiliga tarjima qilinib, har ikki mamlakatning Tilshunoslik institutlari ishtirokida “Ozarbayjoncha-O‘zbekcha, O‘zbekcha-Ozarbayjoncha” lug‘ati va so‘zlashuv kitobi chop etildi.

Bugungi kunga qadar Ozarbayjon Madaniyat markazi tashabbusi bilan Toshkent, Buxoro, Navoiy, Samarqand, Termiz, Farg‘ona, Qo‘qon, Xiva, Nukus va boshqa shaharlarda “Ozarbayjon madaniyati va adabiyoti kunlari” o‘tkazildi.

O‘zbekistondagi Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat markazi tomonidan ikki mamlakat shaharlari o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqalar o‘rnatilib, Qardoshlashgan shaharlar loyihasi yo‘lga qo‘yildi. Bu boradagi ishlar natijasida ikki mamlakat mintaqalari orasida hamkorlikka doir memorandumlar imzolandi.

2023 yilda Ozarbayjonning Shusha va O‘zbekistonning Xiva shaharlari, Ozarbayjonning Ganja va O‘zbekistonning Samarqand shaharlari, Lankaran va Buxoro, Sheki va Qo‘qon shaharlari o‘rtasida qardoshlashgan shaharlar haqida shartnoma imzolandi.

2018 yilda Ozarbayjon Madaniyat markazi tashabbusi va tashkilotchiligida O‘zbekistonning Rishton shahri hamda Ozarbayjonning Ismoyilli shaharlari o‘rtasida qardoshlashgan shaharlar loyihasi muvaffaqiyatli amalga oshirilgan edi. Ismoyilli tuman Ijro hokimiyatining kengaytirilgan delegasiyasining Rishton shahriga, Rishton shahri hokimiyati delegasiyasining Ismoyilli shahriga tashriflari tashkil yetilib, o‘zaro uchrashuvlar o‘tkazildi va hamkorlik masalalari muhokama qilindi.
Ozarbayjon va O‘zbekiston o‘rtasidagi muhim hujjatlardan biri “Ozarbayjon Respublikasi va O‘zbekiston Respublikasi o‘rtasida strategik sheriklikni chuqurlashtirish va har tomonlama hamkorlikni kengaytirish to‘g‘risidagi deklarasiya”dir. Ushbu hujjat ikki mamlakat o‘rtasidagi munosabatlar rivojlanishning yangi bosqichiga qadam qo‘yayotganining ifodasidir.

Mamlakatlarimiz o‘rtasida tarixan yaqin madaniy aloqalar rivojlangan. O‘zbekistonda yashagan bir qator ozarbayjonliklar ushbu mamlakat ilm-fani va madaniyatiga o‘z hissalarini qo‘shishgan. 2022 yilning 30 avgustida madaniy aloqalarning mustahkamlanishiga katta hissa qo‘shgani uchun asli ozarbayjonlik taniqli o‘zbek qo‘shiqchisi Nasiba Abdullayeva “Ozarbayjon xalq artisti” faxriy unvoni bilan, shuningdek, Hoshimjon Ismoilov, Ali Haydar Nasirli va Kamoliddin O‘rinboyev “Do‘stlik” ordeni bilan taqdirlandi. Bundan tashqari, O‘zbekiston Prezidentining tegishli farmoni bilan Gulyanoq Mammedova “O‘zbekiston xalq artisti” faxriy unvoni bilan, Shahin Mustafoyev, Ramiz Askar va Olmas Binnatova “Do‘stlik” ordeni bilan taqdirlandi.

Ishonch bilan aytish mumkinki, qardosh davlat bo‘lgan Ozarbayjon-O‘zbekiston munosabatlari doimiy ravishda rivojlanib boradi. Turkiy dunyoning ajralmas qismi bo‘lgan mamlakatlarimiz o‘rtasidagi qardoshlik munosabatlari abadiy bo‘ladi.

Ramin Ahmadov,
Turkiy dunyo oqsoqollari
jamoat birlashmasi asoschisi,
Missiya media guruhi rahbari