Islomda qog‘oz pul va valyutalar hukmi

O‘z bandalariga halol-pok narsalarni rizq qilib bergan va ularga, pok narsalarni yenglar, deb amr qilgan Alloh taologa beadad hamdu sanolar bo‘lsin.

O‘z ummatlariga savdo-sotiqning halol-haromini ajratib ko‘rsatib, ularga bu borada kerakli ta’limotlarni bekamu ko‘st bayon qilib bergan mahbub Payg‘ambarimizga mukammal va batamom salovotu durudlar bo‘lsin.

Pulning fiqhiy roli, ahamiyati, e’tibori

Qog‘oz pullarning hukmlarini, ularni hamma tafsilotlari va qismlarini bayon qilishdan avval o‘sha pullarni haqiqatini bilib olmoq muhimdir. U pullar biror-bir qarzni hujjatimi yoki urfiy (qiymatga ega) pulmi shunga aniqlik kiritib olmoq kerak bo‘ladi.

Ba’zilarni fikriga ko‘ra ushbu qog‘oz pullar molning va o‘sha qarzni hujjatidir va ularni joriy qiluvchi (bank)ni zimmasiga vojibdir, deyishadi. Ushbu fikr va xayollarga muvofiq bu pullar na biror qiymatga ega va na mol bo‘la oladi, balki qarzdorni qarz beruvchiga pul olganligi haqida yozib beradigan hujjatdir. Negaki, bu janoblarni fikriga ko‘ra, kim ushbu pullarni biror kimsaga beradigan bo‘lsa, qiymatga ega mol beryapman, deb hisob qilmaydi, balki olgan qarzini evaziga unga hujjat qilib bergan bankga havola qiladi. Bu esa fiqhiy e’tibordan; havola hukmlari sirasiga kiradi va havola qilish joiz bo‘lgan o‘rinlardagina ushbu pullar bilan boshqani haqqini ado qilmoq to‘g‘ri bo‘ladi. Agar bu pullar tillo yo kumushning hujjati bo‘lsa, ( ya’ni bankda ularni ortida tillo yoki kumush tursa) bu suratda ushbu pullar vositasida tillo, kumush sotib olish joiz bo‘lmaydi. Nega?, deganda tilloni tilloga yoki kumushni kumushga almashtirmoq bu sarf (pul almashtirish) bay’iga kiradi va sarf bay’ida mol va qimmatbaho narsa ahdlashilgan majlisda qo‘lma-qo‘l, oldi-berdi bo‘lishi shartdir. Shunga ko‘ra agar bu pullar vositasida tillo yo kumush xarid qilinsa, faqat bir tarafdan olish yo berish topilib, ikkinchi tarafdan topilmaydi. Negaki, xaridor tilloni oldi, lekin do‘kondor esa tilloga emas hujjatiga ega bo‘lmoqda. Va qayerda sarf bay’ini joiz bo‘lishi uchun ahd majlisida qo‘lma-qo‘l, oldi-berdi topilmasa, ushbu bay’ shar’an joiz bo‘lmaydi.

Xuddi shunday agar bir boy shaxs zakotini ado qilish uchun ushbu qog‘oz pullarni biror kambag‘alga bersa faqir kishi bu pullarni tillo yo kumushga almashtirmagunicha va u pullar evaziga biror narsa sotib olmagunicha boy odamni zakoti ado bo‘lmaydi. Agar bu pullar ishlashidan avval faqirni qo‘lida barbod yoki zoye bo‘lsa, boy kishi pulni kambag‘alga berish bilan zimmasidan zakot ado bo‘lmaydi, balki ikkinchi marotaba zakotni ado qilmoq kerak bo‘ladi.

Yuqorida zikri o‘tgan gaplarga xilof tarzda boshqa faqihlarni fikrlari shuki, ular ushbu pullarni o‘z holicha, urfiy qiymatga ega pul, deyishadi va kim ushbu pullar bilan hisob-kitob qilsa, u mol va qiymatga ega bo‘lgan narsani ado qilgan bo‘ladi. Ushbu pullarni berish bilan bu qarzni havolasi, deb tushunilmaydi va ularni vositasida tillo yo kumush xarid qilish ham joizdir, deyishadi.

Qog‘oz pul va har-xil valyutalar hukmlarini bayon qilishdan avval pullar borasida yuqorida zikri o‘tgan ikki fikrdan birini fiqhiy nuqtai nazardan tayin qilib olmoq zarurdir.

Chunonchi, ushbu mavzuda oid fiqh va boshqa kitoblarni mutolaa qilganimdan so‘ng bu pullar borasida ikkinchi fikrni ziyoda to‘g‘ri va ushbu pullar urfiy qiymatga ega va havolani hech qanday o‘rni qolmaydi, deb bildim.

Fiqhiy maqolalar (1-kitob 13-bet)

Shayhul islom Muhammad Taqiy Usmoniy
Tarjimon: Akmal Abdurahmon

Manba: azon.uz