IELTS va CEFR imtihonlari yoshlarimizning bilimini to‘g‘ri baholay olyaptimi?

IELTS imtihoni mamlakatimizda 1997 yildan buyon o‘tkazilishiga qaramay, nega aynan hozir ko‘plab yoshlarimiz yuqori 9.0 ball olmoqda?

Avvalambor, shuni ta’kidlab o‘tish kerakki, hozirgi kunda mamlakatimizda xorijiy tillarni, xususan, ingliz tilini o‘rganishga juda kuchli e’tibor berilmoqda.

Davlatimiz rahbari tomonidan 2021 yil 19 mayda mamlakatimizda xorijiy tillarni o‘rganishni ommalashtirish sohasini yangi bosqichga olib chiqish bo‘yicha aniq ko‘rsatmalar berildi va tegishli qaror qabul qilindi.

Mana shunday e’tibor natijasida hozirgi kunda yoshlarimiz milliy sertifikatlardan tashqari xalqaro imtihon turlari IELTS, CEFR va SAT imtihonlarini topshirishlari osonlashdi, imtihon topshiruvchilar soni ancha oshdi.

Birinchi navbatda tushunishimiz kerak, ingliz tilini o‘rganish bu zamon talabi va hozirgi kunda ingliz tili, umuman xorijiy tillarni o‘rganishni asoslovchi uni ko‘rsatib beruvchi muhim, va ayni paytda yagona yo‘l — bu xalqaro imtihonlarni topshirib, tegishli sertifikatlarga ega bo‘lishdir.

Xalqaro imtihonlar nisbatan shaffof va adolatli ekani, testologiyaning barcha muhim jabhalarini o‘zida jamlagani va ularning haqiqiyligi hozirgi kunda hech kimda savol qoldirmaydi.

Ikkinchidan, mazkur sertifikatlarga ega bo‘lgan yoshlarimiz nafaqat chet el oliy o‘quv yurtlarida, balki o‘zimizning oliy ta’lim muassasalariga ham kirish uchun imtiyozlar berilgan va bir vaqtning o‘zida xorijiy tilni biladigan yoshlarimizning ishga joylashish imkoniyatlari ancha yuqori.

Uchinchidan, xalqaro imtihonlardan yuqori ball to‘plagan yoshlarimizga imtihon xarajatlarining qoplanishi ko‘plab imtihon topshiruvchilarni xorijiy tillarni o‘rganishga va o‘z bilimlarini dunyo tan olgan sertifikatlar bilan mustahkamlashga sababchi bo‘lmoqda.

Faqat bir qiziq holat ko‘pchilik til o‘rganuvchilarga savol uyg‘otmoqda, IELTS imtihoni mamlakatimizda 1997 yildan buyon o‘tkazilishiga qaramay, nega aynan hozir ko‘plab yoshlarimiz yuqori 9.0 ball olishmoqda?

Imtihon standartlari shunaqa tushganmi yoki imtihon topshiruvchilarning bilim darajasi oshganmi? Shaxsan o‘zimning ikki nafar shogirdim — Suhrob Murodov va Boburjon Baxtiyorov oddiy maktab bitiruvchilari bo‘lishiga qaramay, IELTSdan rekord natija — 9,0ni qo‘lga kiritgan. Bundan oldin, 2021 yilda IELTSga teng C2 natija ham qayd etilgan.

Keling mana shu savolga atroflicha to‘xtalaylik va birinchi navbatda O‘zbekiston tarixida birinchi marta 2021 yilda C2 olgan va keyinchalik IELTSdan 9.0 olgan eng yosh imtihon topshiruvchi Suhrob Murodovning fikrlarini o‘rganaylik:

«Mening IELTS va CEFR imtihonlaridan yuqori ball olishimga asosiy turtki bu — maktabda, uyda — ota onam, ustozim Muhammadxon Soliyevning bizlarga doimiy yordami va shu vaqtning o‘zida davlatimiz tomonidan berilayotgan motivasiya deb bilaman. Lekin kelinglar biroz tahlil qilaylik, hozirgi kunda kimlar yuqori natijalar olyapti? — ko‘pchiligi yoshlar emas, balki kamida 10 yil tayyorlangan murabbiylar — kamida 10-15 martalab topshirgandan keyin olishyapti. IELTS esa yoshlar va abituriyentlar, umuman olganda oliy o‘quv yurtiga kirmoqchi bo‘lgan yoki migrasiya qilmoqchi bo‘lganlar uchun test. Mana shu imtihondan yuqori baho olish o‘qituvchilik mahoratini yoki bilimini ko‘rsatmaydi. Xuddi shunday ko‘p yillik tajribaga ega ustozlarning abituriyentlar uchun yaratilgan imtihondan yuqori ball olishi, bu umumiy ballar olishganini yoki ko‘pchilik yuqori ball olganligini ko‘rsatmaydi. Deylik, matematika fanidan universitet domlalari universitet kirish imtihonlaridan maksimal ball olgani bu yoshlarimiz matematikani zo‘r o‘rganganini ko‘rsatmagani kabi.»

18-yoshidayoq birdaniga ikkita xalqaro imtihonlar — IELTS dan 9.0 va SATdan maksimal ball — 1600 olgan Boburjon Baxtiyorov buni shunday ifodalaydi:

«Shaxsan mening fikrimcha, imtihon savollari osonlashgan. Men 2021 yilda birinchi marta imtihon topshirganimda savollar nisbatan qiyin tuzilgandek ko‘ringan edi menga. Yana bir omil, dunyoning boshqa davlatlari, deylik Xitoy va Hindistondan farqli ravishda O‘zbekistonda xalqaro IELTS imtihonining MCHJ ko‘rinishidagi xususiy test markazlari tomonidan olinishi, imtihonlardan yuqori ball olinishiga sabab bo‘lmoqda. IELTS dan yuqori 9.0 ball olganlarining ko‘pchiligi aynan xususiy test markazida olingan.»

Albatta, yoshlarimizning xalqaro imtihonlardan yuqori ball olishi bu ijobiy hodisa, va o‘ylaymanki, bu xatti-harakatlar yanada qo‘llab quvvatlanishi kerak. Shu bilan birgalikda, mamlakatimizda test topshirish madaniyati — ya’ni imtihon topshiruvchilari imtihon topshirishdan oldin test formati, xususiyatlari bilan yaxshiroq tanish ekanliklari, davlatimiz rahbari tomonidan ta’lim sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida kuchli pedagoglarning maktablarimizga qaytishi ta’lim sifatini oshirish bilan birga, imtihon natijalariga ham ta’sir qilmoqda. Jumladan, prezident, ijod va ixtisoslashtirgan maktablarda xalqaro imtihonlarda to‘plangan o‘rtacha ballari yuqori ekanligi, xorijiy ekspertlar jalb etilgan maktablarda o‘qiyotgan yoshlarimiz yuqori natijalarga erishayotgani fikrimizning dalilidir. Shu o‘rinda, xalqaro imtihonlarga tayyorlashda xususiy sektorning o‘rni katta. Juda ham ko‘p yoshlar mamlakatimizning turli hududlarida joylashgan o‘quv markazlariga borib tahsil olmoqda. Yaqin-yaqingacha markazlar faqat shahar markazlarida bo‘lsa, hozirgi kunda mamlakatimizning eng olis va chekka hududlarida ham ko‘plab o‘quv markazlari tashkil etildi, va ularni tashkil etishda davlatimiz rahbari tashabbusi bilan subsidiyalar ajratildi. Yana bir muhim omil — o‘quv muassasalarida xalqaro andozalarga mos Kembrij, Oksford va MM Pablikeyshns (MM Publications) kabi nashriyotlar kitoblari va interaktiv platformalaridan foydalanish yo‘lga qo‘yildi.

Mana shu omillarning bir vaqtning o‘zida mamlakatimizda bo‘lishi, 2021 yildan 2023 yilgacha davlatimiz rahbari tashabbusi bilan tashkil etilgan hukumatdagi alohida organ — Xorijiy tillarni o‘rganishni ommalashtirish agentligi tomonidan yagona davlat siyosati yuritilganligi hamda ta’limga so‘nggi yillarda berilgan kuchli e’tibor yoshlarimizning xalqaro imtihonlardan yuqori natija olayotganining sababi deb bilaman.

Faqat mening xohishim — bu til o‘rganish shunchaki o‘z yo‘lida yoki IELTSdan yuqori ball olish rusum(moda)ga kirgani uchun bo‘lmasligi, aksincha yoshlarimizga jahon ilm-fani yutuqlarini o‘rganishi, xorijiy nufuzli oliy o‘quv yurtlarida tahsil olib, qaytganidan keyin mamlakatimiz rivoji uchun munosib hissa qo‘shishlariga imkon yaratuvchi stimul vazifasini bajarishi kerak, deb hisoblayman.