Davlat va jamiyat barqarorligini yanada mustahkamlashning yangi huquqiy normalari belgilanmoqda

Nodavlat notijorat tashkilotlari demokratik jamiyat qurilishida salmoqli o‘rin tutadi. Bu jihat yurtimizda NNTlar faoliyatiga oid islohotlarda ham namoyon bo‘lmoqda.

Masalan, NNTlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish bojlari o‘rtacha ikki barobar pasaytirildi, mablag‘ olish bo‘yicha murojaatlarni ko‘rib chiqish muddati 40 kundan 15 kungacha qisqartirildi, ularga maxsus hisob raqam ochish talabi bekor qilindi va ortiqcha byurokratiyaga chek qo‘yish maqsadida barcha davlat xizmatlari “e-ngo.uz” portali orqali elektron tarzda ko‘rsatilishi yo‘lga qo‘yildi.

E’tiborlisi, bu borada ilgari surilayotgan tashabbuslar va qonun ijodkorligini ta’minlashning tizimli xarakter kasb etishi hamda vakillik organlari a’zolarining faolligi sohani yanada takomillashtirish orqali, kuchli fuqarolik jamiyati asoslarini mustahkamlashni davom etishga zamin yaratmoqda.

Shu o‘rinda, Qonunchilik palatasi majlisida “Milliy tiklanish” demokratik partiyasi fraksiyasi deputatlari tashabbusi bilan ishlab chiqilgan “O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritish to‘g‘risida”gi qonun loyihasining birinchi o‘qishdayoq muhokama qilinib, qabul qilinganini ushbu islohotlarning yorqin namunasideyish mumkin.

Qonun loyihasi joriy yilning 21 mart kuniga qadar jamoatchilik muhokamasiga havola etilgan bo‘lib, uning qabul qilinishi davlat boshqaruvi va jamiyat barqaror rivojlanishida qator yangi mexanizmlarning huquqiy asosini ta’minlashga xizmat qiladi.

Ahamiyatli jihati, ushbu qonun loyihasi bilan Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks, “Nodavlat notijorat tashkilotlari to‘g‘risida”gi, “Jamoat fondlari to‘g‘risida”gi, “Jamoatchilik nazorati to‘g‘risida”gi, “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonunlariga hamda Soliq kodeksiga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish nazarda tutilmoqda.

Xususan, nodavlat notijorat tashkilotlarining huquq va manfaatlari himoyasini mustahkamlash, jamoatchilik nazoratining ta’sirchanligi va samaradorligini oshirishga oid o‘zgartirishlar kiritilmoqda.

Birinchidan, davlat organlarining mansabdor shaxslari tomonidan nodavlat notijorat tashkilotlarining faoliyatiga qonunga xilof ravishda aralashish uchun ma’muriy javobgarlik belgilanmoqda.

Endi, davlat organi mansabdori faoliyatida ushbu holat ilk marotaba aniqlanganda BHMning yetti baravaridan o‘n baravarigacha, agar bu holat bir yil ichida yana takrorlansa o‘n baravaridan o‘n besh baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab bo‘ladi.

Adliya vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, avval bu kabi huquqbuzarlik uchun javobgarlik o‘rnatilmagani sababli, nodavlat notijorat tashkilotlarni majburiy ravishda homiylik va boshqa ishlarga jalb qilish, tadbirlar o‘tkazishga qarshilik qilish, ularga tegishli bo‘lgan mol-mulklarni olib qo‘yish, shuningdek, qonunchilikni buzgan holda ularga oid hujjatlarni (ma’lumotlarni) talab qilib olish va boshqa ko‘rinishlardagi huquqbuzarliklar sodir etilgan.

Ta’kidlash zarurki, ushbu tahrir endilikdadavlat organlarining nodavlat notijorat tashkilotlar faoliyatiga aralashuvlarinisezilarli kamaytirib, vakolati chegarasida ishlashiga, o‘z navbatida NNTlarning faoliyatini himoya qilib, mustaqilligi va samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.

Ikkinchidan, sohadagi ayrim ma’muriy huquqbuzarliklar xususan, NNTlar, ularning vakolatxonalari va filiallarining davlat ro‘yxatidan o‘tmasdan faoliyatni amalga oshirishi, ro‘yxatdan o‘tkazilmagan ramziy belgilarni ishlatishi, tadbirlar o‘tkazish haqida xabardor qilish tartibiga rioya qilmaganlik uchun jarima miqdorlari sezilarli darajada kamaytirilmoqda.

Jumladan, ilgari nodavlat notijorat tashkilotlari (ular vakolatxonalari va filiallarining) davlat ro‘yxatidan o‘tmasdan faoliyatni amalga oshirgani uchun bazaviy hisoblash miqdorining o‘n besh baravaridan o‘ttiz baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab bo‘lgan bo‘lsa, endi uning o‘n baravardan yigirma besh baravargacha miqdorga tushirish belgilanmoqda.

Bugungi kunga qadar mamlakatda 10 mingga yaqin nodavlat notijorat tashkilotlar (yil boshidan 4 ta yangi) ro‘yxatdan o‘tgan bo‘lib, ularda70 ming kishi faoliyat ko‘rsatadi.

Davlat ro‘yxatidan o‘tish muayyan tashkiliy jarayonlarni talab etgani bois, ko‘p hollarda endi o‘z faoliyatini boshlagan nodavlat notijorat tashkilotining rasmiy ro‘yxatdan o‘tmasdan turib tadbir o‘tkazishi kuzatiladi. Qonun loyihasida ko‘zda tutilgan jarimalar miqdorining kamayishiushbu nodavlat notijorat tashkilotlarga moliyaviy yukni yengillashtirishi bilan birga, qonuniy faoliyat olib borishida qulayliklar yaratadi.

Uchinchidan, nodavlat notijorat tashkilotlarning o‘z faoliyati to‘g‘risidagi hisobotlarni ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organga taqdim etish jarayonidagi xatoliklar (o‘z vaqtida yoki belgilanmagan shaklda taqdim etmaslik, bila turib noto‘g‘ri ma’lumotlar taqdim etish) uchun amaldagi jarima (15-30) BHMning o‘rtacha besh baravari miqdorida (10-25) kamaytirilmoqda.

Ushbu o‘zgarishlar, ya’ni nodavlat notijorat tashkilotlar faoliyatidagi ayrim ob’ektiv va sub’ektiv sabablarga ko‘ra qilingan xatoliklar uchun moliyaviy jazo choralarining yengillashtirilishi o‘z navbatida ularning iqtisodiy imkoniyatlari va barqarorligini ta’minlashda ham muhim o‘rin tutadi.

Misol uchun, O‘zbekiston Rakka qarshi kurash jamiyati Toshkent viloyati bo‘linmasi rahbari Alisher Alimov jamiyat 2023 yilda Adliya organlaridan ro‘yxatdan o‘tkazilgani va faoliyatida ayrim muammolarga duch kelganini bildirgan. Xususan, yangi tashkil etilgani va hisobchi shtat birligi bo‘lmagani uchun soliq hisobotlari o‘z vaqtida topshirilmagan va 2024 yilda 3,4 mln soliq jarimasi hisoblangan. A.Alimovga ko‘ra, yangi qonun loyihasida jarimalar miqdorining kamaytirilishi bu kabi muammolar yechimiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.

To‘rtinchidan, jamoatchilik nazorati mexanizmlarini yanada kuchaytirish va bu borada davlat organlari mas’uliyati bilan birga, harakatsizligi uchun javobgarlikni belgilash choralariga ham alohida e’tibor qaratilmoqda.

Jamoatchilik nazorati to‘g‘risidagi qonunchilik talablarini buzganlik, jumladan jamoatchilik nazoratining natijalariga ko‘ra yakuniy hujjatni (bayonnoma, xulosa, ma’lumotnoma va boshq.) o‘z vaqtida ko‘rib chiqmaganlik uchun mansabdor shaxslarga bazaviy hisoblash miqdorining uch baravaridan besh baravarigacha miqdorida jarima solishga sabab bo‘ladi.

Mazkur o‘zgarish mansabdor shaxslarning o‘z funksional vazifalari doirasida jamoatchilik nazorati jarayonlariga alohida e’tibor qaratish va bu borada nodavlat notijorat tashkilotlar bilan hamkorlik qilishni yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.

Muxtasar aytganda, qonun loyihasining qabul qilinishi nodavlat notijorat tashkilotlarini davlat tomonidan yanada qo‘llab-quvvatlashga, faoliyati erkinligi, huquqlari va qonuniy manfaatlari himoya qilinishini ta’minlashga, shaffofligini oshirishga hamda mazkur sohada huquqni qo‘llashning yangi amaliyotini yo‘lga qo‘yishga xizmat qiladi.

Toxir Axmadaliyev,

Demokratik jarayonlarni tahlil qilish markazi

Toshkent viloyati hududiy bo‘linmasi rahbari