2030 yilda 60 ga yaqin kasblar yo‘qolib ketishi mumkin

Ilgari robot desa, jonsiz, ammo Alovuddinning sehrli chirog‘idagi qul kabi har qanday istagingizga “labbay”, deb turuvchi bir matohni tushunardik. O‘sha jonsiz deganimiz robotga bugun aql, his-tuyg‘u ham jo qilindi, endi uning odamdan nima farqi qoldi ekan?

Texnologiyalar olamida sun’iy aql degan tushuncha paydo bo‘ldi-yu, ko‘pchiligimiz dunyoga boshqacha ko‘z bilan qaray boshladik. Sun’iy aql, bu – insoniy fikrlashni simulyasiya qiladigan texnologiya bo‘lib, u orqali dastur va mashinalar nostandart ijodiy vazifalarni bajara olishi va mavjud ma’lumotlarga asoslanib, yangi ma’lumotni ishlab chiqishi mumkin. Sun’iy aqlga ega bo‘lgan mashina kun sayin rivojlanib, yangi axborotlarni qabul qilishga o‘ch o‘smirga o‘xshaydi va oxir-oqibat u nimaga o‘rgatilganiga ko‘ra qaror qabul qiladi.

Smart texnologiyadan ko‘zlangan maqsad “oqilona” ish tutishga qodir ekspert tizimlarini yaratish. Uni insoniy fikrlashning “kloni”, desak ham bo‘lar: o‘rgansin, ko‘rsatma bersin, tushuntirsin, xatolarni tuzatsin, maslahat bersin... xullas, “odam”ga aylansin.

Yaratilish tarixi

Sun’iy intellekt shakllanishi fanning alohida sohasi sifatida o‘tgan asrning 50-yillarida boshlangan. 1950-yili “Mind” jurnalida ingliz tilshunos olimi Alan Tyuringning “Aqlli mashinalar va ong” maqolasi chop etiladi. U odam, robot va uchinchi shaxs (savol beruvchi, u ham odam) o‘rtasida tajriba o‘tkazdi. Unga ko‘ra, savol beruvchi robot va odamni ko‘rmagan holda savol berishi va kimning kimligini aniqlashi lozim bo‘lgan. Natijada robot savollarga to‘g‘ri va tez javob berib, insonni ortda qoldirgan. Mazkur testni o‘tkazishdan maqsad esa, sun’iy aqlning qodirlik darajasini bilish edi. Bu tajriba keyinchalik fan olamida “Tyuring testi” nomi bilan mashhur bo‘ldi.

O‘tgan davr mobaynida bu sohada tinimsiz va uzluksiz izlanishlar olib borildi, olimlar muvaffaqiyatli natijalarga erishdi. Jumladan, 1997 yili 11 mayda IBM kompaniyasi tomonidan yaratilgan Deep Blue shaxmat o‘yiniga mo‘ljallangan super kompyuter shaxmat bo‘yicha jahon chempioni Garri Kasparovni mag‘lubiyatga uchratdi. Devid Fruchchi rahbarligida yaratilgan IBM Watson sun’iy aql egasi esa inson ovozini qabul qilib, savollariga javob qaytaradi. MYCIN qondagi infeksiyalar, meningit va bakteriyemiya kasalliklarini aniqlash maqsadida 1970 yillarda Stenford universiteti olimlarining olti-etti yillik zahmati natijasida dunyo yuzini ko‘rdi. Robotlar shu darajada ko‘payib ketdiki, 1993 yili RoboCup (Robot Soccer World Cup) – robotlar o‘rtasida futbol bo‘yicha jahon chempionatiga asos solindi.

2000 yillarga kelib sun’iy aql jamoatchilikka xizmat ko‘rsatish maskanlarida keng tarqaldi, turli sohalarda ishni yengillashtiruvchi “xodim”ga aylandi: bir qarasangiz, kasalliklarga tashxis qo‘ygan, jumboqli masalalarga yechim topgan, savdo-sotiqni boplagan, bir qarasangiz, his-tuyg‘ularingizni o‘rganib, odamdek sizga muomala qilgan (Kismet), Antarktidaning odambormas joylariga borib, tuproqni tadqiq qilgan, meteoritlarni topgan (Nomad roboti). Yana biri, Sofiya ismlisi esa Saudiya Arabistoni fuqarosiga aylanib olgan-u, odamlarni yo‘q qilishini aytgan... Xullas, qayoqqa qaramang, robot, robot, robot...

Kunda-kun ora sun’iy aql egalarining hayratomuz yangiliklarini eshitamiz: Rembrandtdan kam rasm chizmaydigan robot yaratildi, odamdan tez o‘qiy olarkan, xitoyliklarning eng murakkab o‘yini bo‘lmish Goda g‘olib chiqibdi va hokazo, hokazo...

Tanganing ikki tomoni

Nima uchun dunyoning ko‘plab davlatlarida hukumat robotlardan foydalanishga ruxsat berdi? To‘g‘ri, savolga salbiy yoki ijobiy munosabat bildirish qiyin, ammo tan olish kerakki, sun’iy aqlning odamlarga keltirayotgan foydasi ham ancha-muncha. Masalan, saraton kasalligini aniqlash, oldini olish, xonadon xavfsizligini ta’minlash, virtual yordamchi sifatida biznesni rivojlantirish (Siri, OK-Google), qo‘l mehnatini avtomatlashtirish (xat yetkazishdan aviachipta sotib olishgacha), ishlab chiqarishni yengillashtirish, odamlarni turli xavflardan asrash (zavodlarda shikastlanish va o‘lim holatlarining oldini olish, og‘ir mehnatdan xalos etish), robototexnika (koinot, dengiz tubi va yer yadrosini o‘rganish)da sun’iy aqlga ishonish mumkin.

Ammo tanganing ikkinchi tomoni undan-da hayratlanarli. Fantast-yozuvchilar sun’iy aqlning his qilish va yaratish funksiyalari ishga tushsa, uni insoniyat to‘xtata olmasligini bashorat qilishmoqda. Texnologiya olamining “otalari” – fizik-nazariyotchi Stiven Hoking, Microsoft korporasiyasi asoschisi Bill Geyts, Tesla kompaniyasi rahbari Ilon Mask odamlar super intellektual mashinalar ustidan nazoratni yo‘qotishi, ularning foydasidan zarari ko‘proq ekanidan xavfsirashgani ham rost.

Ilon Maskning aytishicha, aqlli robotlar bir kunmas-bir kun odamzodni qirib tashlaydi. Uning xavflilik darajasi yadro qurolinikidan ham yuqori. Stiven Hoking esa, oddiy robotlar foyda keltirayotgani rost, ammo ertaga ular o‘zini o‘zi takomillashtirishga tushsa, unda odamzod hech nima qilolmaydi, ularning evolyusion tezligi bilan musobaqada yengilamiz, deya ogohlantirgan. Bill Geytsning fikricha, avvaliga ular bizga foyda keltiradi. Bir necha o‘n yillardan so‘ng esa, faqat zararini ko‘ramiz. Unda kech bo‘ladi. Ayrim odamlarning bundan xavfsiramasligiga tushunmayman, deydi u.

ABBYY kompaniyasi asoschisi va boshqaruvi raisi David Yanning “Sun’iy aql asalaridan ham omiroq. Hozircha!” deyishida jon bor. Negaki, chivinlarning asab tizimi 500 ming neyrondan iborat, bu ko‘rsatkich asalarida 800 ming, itda 160 million, va nihoyat odamda 85 milliardni tashkil etadi. Zamonaviy kompyuter tizimlaridagi neyronlar soni esa bor-yo‘g‘i bir necha ming, ayrim hollardagina millionga yetishi mumkin. O‘z-o‘zidan ayonki, sun’iy aql itdan 100, odamdan 100 ming barobar aqliy ojiz ekan. Endi o‘ylab ko‘raylik, asalaridan ham omi bo‘lgan robotning bugungi karomatlari shu bo‘lsa, odamniki bilan tenglashganda, dunyo qay ko‘rinishda bo‘ladi?

Yaqin kelajakka sayohat

Mashhur futurolog va Google kompaniyasi texnik direktori Reymond Kursveylning ta’kidlashicha, aqlli texnologiyalar2030-2040 yillarga borib inson miyasi bilan bellasha oladi, hatto o‘zib ham ketadi. Keyingi 20 yil ichida dunyo manzarasi qay ko‘rinishda bo‘lishiga qiziqyapsizmi? Unda futurolog Reymond Kursveyl bashoratlariga boqing:

2022 yil – Amerika va Yevropada odamlar va robotlar munosabatlarini tartibga soluvchi qonunlar qabul qilinadi. Robotlar faoliyati, huquq va majburiyatlari qonun doirasida chegaralanadi.

2024 yil – insonning kompyuter-yordamchisi bo‘lmagan avtomobilni boshqarishi taqiqlanadi.

2025 yil – inson gadjet-implantatlarni o‘rnatadi.

2027 yil – murakkab harakatlarni bajara oluvchi shaxsiy robotlar muzlatgich yoki gaz plitasi singari kundalik buyumga aylanadi.

2031 yil – kasalxonalarda inson organlarini chop etish uchun 3D-printerlar ishlatiladi.

2033 yil – yo‘llar o‘zini o‘zi boshqaruvchi avtomobillarga to‘ladi.

2038 yil – robotlashgan odamlar paydo bo‘ladi. Ular qo‘shimcha aql (misol uchun, inson miyasi ojizlik qiladigan, ma’lum bir tor doiraga qaratilgan) va turli implantatlar (ko‘z kameralaridan qo‘shimcha qo‘l protezlariga qadar) bilan “qurollangan” bo‘ladi.

2040 yil – qidiruv mexanizmlari inson tanasiga joylashtiriladigan gadjetlar uchun asos bo‘ladi. Tadqiqot fikr yordamida amalga oshiriladi.

2043 yil – ko‘p sonli nanorobotlar tufayli inson tanasi har qanday shaklga kirishi mumkin. Ichki organlar kibernetik qurilmalar bilan almashtiriladi.

2044 yil – sun’iy aql biologik aqldan milliard marta aqlliroq bo‘ladi.

2045 yil – Yer yagona gigant kompyuterga aylanadi.

Jurnalistlar, kasbingizni o‘zgartiravering!

Oksford universiteti tadqiqotchilarining taxmin va bashoratlariga ishonadigan bo‘lsak, yaqin kelajakda dasturlashning asosiy ko‘nikmalari hamda bir necha tilni bilmay turib, yashab qolish qiyin. McKinsey Global Institute ma’lumotlariga qaraganda, hozirda kasblarning 5 foizi avtomatlashtirilgan. Ammo yaqin kelajakda robotlar 60 foiz kasb faoliyatining uchdan bir vazifasini mukammal ado eta oladi. Olimlarning fikricha, 2030 yilgacha 57 ta mutaxassislik yo‘qoladi. Jumladan, hisobchi, statistika bo‘yicha mutaxassis, stenograf/kriptograf, kopirayter, kutubxonachi, gid, tahlilchi, pochtachi, YPX inspektori, yuk poyezdi haydovchisi, konchi, tikuvchi, ofisiant... va nihoyat jurnalist.

Ishonmayapsizmi? “Bloomberg” kompaniyasi o‘z tahririyatining bir qismini allaqachon sun’iy aqlga almashtirdi, ular birja yangiliklarini odam-jurnalistlarga qaraganda tez va chiroyli taqdim etar ekan. “Financial Times” gazetasi 2016 yili vakolatli muxbiri hamda aqlli robot “Emma” o‘rtasida musobaqa-tajriba o‘tkazdi. Bosh muharrir ikki maqoladan qaysi biri muxbiriga, qaysinisi Emmaga tegishli ekanini topishi lozim edi. Xullas, bunday bo‘ldi: Britaniyada ishsizlik mavzuidagi maqolani Emma 12 daqiqada, jurnalist esa 35 daqiqada yozib tugatdi! Shuningdek, robotning maqolasida fakt va raqamlar ko‘p keltirilgan. “Stealth” startap mahsuloti bo‘lgan Emma yozadi va bajaradi, hozircha “miya”dan mosuvo. Shu boismi, jurnalistning maqolasi robotnikidan muvaffaqiyatliroq chiqqan. Demak, hozircha odam-jurnalistlarga ehtiyoj bor.

Xulosa qilib aytganda, inson aql-tafakkuri o‘ziga dushman bo‘ladimi yo do‘st, buni vaqt ko‘rsatadi. Ammo kelajakda kutilayotgan hodisalarga har tomonlama tayyor turish, ogoh va sergak bo‘lish lozim.

Sevara Alijonova, O‘zA