O‘zbekistonda saylov tizimining demokratik tamoyillari

Umumxalq saylovlari orqali davlat hokimiyati organlarini shakllantirish demokratik huquqiy davlatning eng muhim belgisidir. Saylov – xalq o‘z hokimiyati va xohish-irodasini to‘g‘ridan-to‘g‘ri ro‘yobga chiqarishning oliy ifodasi, davlat hokimiyati organlarini demokratik tarzda tashkil etishning negizi hisoblanuvchi ulkan ijtimoiy-siyosiy tadbir.

O‘zbekistonda olib borilayotgan yangi demokratik va erkin mamlakatni yaratishga qaratilgan keng qamrovli va izchil islohotlar doirasida xalq xokimiyatchiligi konstitusiyaviy tamoyilini hayotga tatbiq etish, fuqarolarning davlat va jamiyat boshqaruvidagi ishtirokini ta’minlash, saylov tizimini takomillashtirishga alohida e’tibor berilmoqda. Zero demokratik va adolatli saylovlar – bu demokratiyaning o‘ta muhim va zarur shartlaridan hisoblanadi.

Ma’lumki, XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab fuqaroning saylov huquqlari va erkinliklari mavzusi nufuzli xalqaro tashkilotlar jiddiy shug‘ullanadigan masalaga aylandi. Bugunga kelib dunyoda saylov huquqlari va erkinliklarini ta’minlash, erkin demokratik adolatli saylovlarni tashkil etish va o‘tkazish sohasiga doir 20 dan ziyod xalqaro huquqiy hujjatlar, standartlar mavjud.

Barcha davlatlarga nisbatan tatbiq etilishi mumkin bo‘lgan xalqaro saylov standartlari universal deb ataladi. Odatda, bunday hujjatlar BMT kabi universal xalqaro tashkilotlar tomonidan qabul qilinib, ular davlatlar tomonidan tan olinadi.

Umumiy saylov prinisipi barcha fuqarolarimiz saylov huquqidan foydalanishda teng imkoniyatlarga ega ekanligini anglatadi.

Saylov qonunchiligimizga ko‘ra, saylovlarda O‘zbekiston Respublikasining 18 yoshga to‘lgan fuqarolari umumiy, teng va to‘g‘ridan-to‘g‘ri saylov huquqi asosida yashirin ovoz berish yo‘li bilan amalga oshiradilar.

Aynan 18 yoshga to‘lgan fuqarolarning ovoz berishga haqli ekanliklarini birinchidan, O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi talablariga muvofiq, 18 yoshga to‘lgan fuqaro aynan to‘la muomala layoqatiga ega bo‘lishi; ikkinchidan, BMT tomonidan 1989 yilda qabul qilingan «Bola huquqlari to‘g‘risida»gi Konvensiyaning 1-moddasida ham aynan 18 yosh insonni voyaga yetgan deb hisoblash yoshi sifatida belgilanganligi; uchinchidan, 18 yosh tibbiy, fiziologik nuqtai-nazardan ham to‘la yetuk hisoblanishi bilan izohlanadi.

Ijtimoiy kelib chiqishi, ijtimoiy va mulkiy ahvoliga, irqiy yoki milliy mansubligiga, jinsi, ma’lumoti, tili, dinga munosabatiga, mashg‘ulot turi va xususiyatiga qarab fuqarolarning saylov huquqini biron-bir tarzda bevosita yoki bilvosita cheklash taqiqlanadi.

Kishilarning o‘z tabiiy ehtiyojlari ta’minlash va manfaatlarini to‘laqonli ravishda qondirish maqsadida tashkil etgan birlashmasiga jamiyat deyiladi. Jamiyat bo‘lib yashash odamlarga ko‘plab qulayliklar keltiradi. Zero jamiyatda odamlar birlashib o‘z hayotiy muammolarini hal qilishadi.

Jamiyat qanchalik jips bo‘lsa, shunchalik muvaffaqiyatli bo‘ladi. Tarqoq bo‘lsa – muammolar girdobiga duch keladi va muvaffaqiyatsizlikka uchraydi.

Jamiyatni haqiqiy jamiyat qiluvchi omillardan biri – hayotiy qarorlarni ko‘pchilik bo‘lib, ya’ni ovoz berish orqali qabul qilishdir. Buning yaxshi tarafi shundaki, qarorlar qabul qilishda yakka shaxslar yoxud jamiyatning ba’zi guruhlari emas, balki hamma bevosita yoki bilvosita ishtirok etadi. Ko‘pchilikning hoxish irodasi amalga oshadi.

Bu narsani ro‘yobga chiqarish vositalaridan biri – saylov. Jumladan, Prezidentlik saylovidir. Bunda kishilar ichlaridan eng salohiyatlisini saylab olishadi va unga boshqaruv vakolatlari va u bilan bog‘liq qarorlar qabul qilishni ishonib topshiradi.

Saylov - ovoz berish orqali davlat organlari, mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlari va boshqa tuzilmalarni tashkil etish vositasi. Fuqarolarning o‘z saylov huquqini amalga oshirishi - ularning davlatni boshqarishda ishtirok etishining eng muhim shakllaridan biri. Saylov o‘tkazish tartibi va qoidalari, odatda, har bir davlatning Konstitusiyasi va boshqa konstitusiyaviy huquqiy hujjatlarda belgilanadi. Saylov turli ko‘rinishda bo‘ladi. Unda aholi qatnashishi yoki ularning vakillarigina ishtirok etishi mumkin. Saylov ochiq yoki yashirin ovoz berish yo‘li bilan o‘tkaziladi. Qaysi organ saylanayotganligiga qarab parlamentga yoki prezidentlikka saylov, parlamentning umumiy yoki bir qismi uchun o‘tkazilishiga qarab yalpi yoki qisman saylov bo‘lishi mumkin. Hududiga qarab umumdavlat yoki mahalliy; o‘tkazilish vaqtiga qarab navbatdagi yoki muddatdan oldingi; bir partiyali, ko‘p partiyali yoki partiyasiz; muqobillik asosida va nomuqobil (agar yagona nomzod ko‘rsatilsa); to‘g‘ri yoki ko‘p bosqichli; asosiy yoki qo‘shimcha saylov o‘tkazilishi mumkin.

O‘zbekiston Respublikasining Konstitusiyasiga binoan, mamlakat Prezident saylovi, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasiga hamda Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesiga, viloyatlar, tumanlar, shaharlar davlat hokimiyati vakillik organlariga saylov tegishlicha ularning konstitusiyaviy vakolat muddati tugaydigan yilda — dekabr oyi 3-o‘n kunligining 1-yakshanbasida saylovlar umumiy, teng, to‘g‘ridan to‘g‘ri saylov huquqi asosida yashirin ovoz berish yo‘li bilan o‘tkazilar edi[1].

2021-yil 8-fevral kuni qabul qilingan “Saylov qonunchiligi takomillashtirilishi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi qonunga binoan saylovlar oktyabr oyida o‘tkazilishi belgilandi. Ya’ni Prezidentlikka saylov, Oliy Majlisning Qonunchilik palatasiga, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesiga, viloyatlar, tumanlar, shaharlar davlat hokimiyati vakillik organlariga saylov tegishincha ularning konstitusiyaviy vakolat muddati tugaydigan yilda – oktyabr oyi uchinchi o‘n kunligining birinchi yakshanbasida o‘tkazilishi belgilandi (ilgari dekabr oyida edi)[2]. Markaziy saylov komissiyasi tomonidan tayyorlangan qonunning konsepsiya variantida saylovlarni mart oyiga ko‘chirish haqidagi taklif ham bo‘lgan. Fuqarolar bilan o‘tkazilgan seminar tadbirlarda hamda ommaviy axborot vositalari orqali kelib tushgan takliflarda ham mart, may, avgust va sentyabr oylari qayd etilgan. Biroq saylovlarni oktyabr oyida o‘tkazish bo‘yicha 70 foizdan ortiq taklif fuqarolardan kelganligi bois shu oyga ko‘chirilgan[3].

Bizga ma’lumki, demokratiya bu teng huquqli insonlar jamiyatidir, shunday ekan har bir saylovchining saylovda qatnashishi ham, ularga ovoz berish yoki bermaslik ham teng huquqli va ixtiyoriydir. Jamiyat boshqaruvida qaysi nomzod siyosiy jihatdan kuchli va dadil bo‘lsa xalq shu nomzodga ovoz beradi. Bu esa to‘g‘ri va haqqoniy saylov, oqil siyosat va keng qamrovli rivojlanishni ta’minlashga xizmat qiladi.

O‘zbekiston Respublikasida Prezident saylovi, hokimiyatning vakillik organlari saylovi umumiy, teng, to‘g‘ridan-to‘g‘ri saylov huquqi asosida yashirin ovoz berish yo‘li bilan o‘tkaziladi. O‘zbekiston Respublikasining 18 yoshga to‘lgan fuqarolari saylash huquqiga egadirlar[4].

Darhaqiqat, saylov – jamiyatni haqiqiy jamiyatga aylantiruvchi muhim omil. Shu bois, noloyiq odamlarni saylab qo‘yib jamiyat emas, tarqoq omma bo‘lib qolmaslik, kelajak avlodni qorong‘ilikda qoldirmaslik lozim.

Siyosiy partiyalar jamiyatning eng faol va umumxalq manfaatlari yo‘lida dunyoqarashi, maqsadi, fikrlar mushtarakligi bir bo‘lgan mamlakat fuqarolarining muayyan qismini o‘z safida birlashtirgan va siyosiy hokimiyat uchun kurashadigan siyosiy tashkilot bo‘lgani bois fuqarolik jamiyatining boshqa institutlaridan ajralib turadi.

Bugungi kunda respublikamizda O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasi (1991 yil), O‘zbekiston “Adolat” sosial-demokratik partiyasi (1995 yil), O‘zbekiston “Milliy tiklanish” demokratik partiyasi (1995 yil), Tadbirkorlar va ishbilarmonlar harakati – O‘zbekiston Liberal-demokratik partiyasi (2003 yil), O‘zbekiston ekologik partiyasi (2019 yil) faoliyat yuritmoqda. Har bir siyosiy partiya jamiyatning ma’lum bir tabaqasi manfaatlarini himoya qilishga harakat qilmoqda. Hokimiyat uchun kurash, saylovoldi dasturini bajarish, davlatning ichki va tashqi siyosatini ishlab chiqishda bevosita yoki bilvosita ishtirok etish siyosiy partiyalarning asosiy siyosiy vazifalaridan sanaladi.

O‘zbekiston Respublikasining “Fuqarolar saylov huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonuni 4-moddasiga asosan O‘zbekiston Respublikasining 18 yoshga to‘lgan fuqarolari saylash huquqiga egadirlar. Har bir saylovchi bir ovozga ega.

Yashirin ovoz berish ham saylovning muhim prinsipi hisoblanib, fuqarolarning ovoz berishida hech kim ta’sir qila olmasligini anglatadi.

Ushbu prinsipning mazmun-mohiyatiga ko‘ra, saylovda har bir saylovchi o‘z ovozini nomzodlarga hech kimning aralashuvisiz hamda biron-bir tashqi ta’sirsiz erkin tarzda bildiradi. Hech kim ularni muayyan nomzod uchun «tarafdor» yoki «qarshi» ovoz berishga majbur etishi mumkin emas.

Mamlakatimizda saylovlarni tavsiflovchi eng muhim xususiyatlardan biri – bu ochiqlik va oshkoralikdir. Unga ko‘ra saylov komissiyalari saylovga tayyorgarlik ko‘rish hamda uni o‘tkazishga doir barcha tadbirlar haqidagi ma’lumotlarni saylovchilarga ochiq va oshkora ma’lum qiladi.

Erkin va adolatli saylovlar mamlakatni demokratlashtirish va rivojlantirishning muhim shartidir. Fuqarolik jamiyatini jamoat tashkilotlari, xususan, siyosiy partiyalarsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Demokratik davlat esa partiyalarning saylovdagi kurashi orqali barpo etiladi. Aholining aksariyati manfaatlarini ko‘zlaydigan va ushbu manfaatlarning amalga oshishi uchun to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsata oladigan siyosiy kuchgina davlat tepasiga kelganida demokratik davlat qaror topadi.

Xulosa qilib aytganda, siyosiy partiyalar aholining huquqiy madaniyatini va faolligini oshirish, ularning davlat siyosatini tashkil etish va boshqarishdagi ishtirokini ta’minlash orqali davlat va jamiyat o‘rtasida o‘ziga xos ko‘prik vazifasini o‘taydi, aholining jamoatchilik fikrini shakllantirishda, fuqarolarning siyosiy hayotda faol ishtirokini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.