Konstitusiyaga mahbuslar huquqlarini ta’minlash borasida qanday o‘zgartirishlar kiritilmoqda?

Bugungi kunda mavjud qonunlarda, jumladan, Jinoyat, jinoyat prosessual va jinoyat ijroiya kodekslarida mahbuslarning huquqlari, ularga yaratilgan shart-sharoitlar aniq ko‘rsatib berilgan hamda ushbu qonunlarga muvofiq mahbuslar va mahkumlarning huquqlari amalga oshirilmoqda.

Ammo yuqoridagi kodeks va qonunlarda mahbuslarning, ya’ni qamoqqa olingan shaxslarning huquqlarini to‘la-to‘kis himoya qilish va ularni ta’minlashda bo‘shliqlar borligi, qonunlarda ayrim tafovutlar mavjudligi ham hech kimga sir emas.

Umuman olganda, xalqimiz istiqlolga qadar ya’ni Chor Rossiyasi va Sobiq Ittifoq mustamlakasi sifatida ko‘plab qatag‘onlarga uchradi, xalqimizning asl farzandlari, ozodlik uchun kurashganlar barchasi qamoqqa olinib, u yerda turli tazyiqlarga duchor bo‘lishdi. 1980 yillar o‘rtalarida bo‘lgan “o‘zbeklar ishi” natijasida ham ko‘plab yurtdoshlarimiz, xalqimiz vakillari hech bir asossiz qamoqqa olinib, turli qiynoqlar va g‘ayriinsoniy munosabatlarga duchor bo‘lishgani ham xalqimiz yodidan ko‘tarilgani yo‘q.

Bularning barchasi, qamoqda saqlanayotgan shaxslarning ahvoli, ularga bo‘ladigan munosabat, umuman mahkum va mahbuslarga nisbatan insoniy munosabatlarda bo‘lish, ularni hurmat qilish, qadr-qimmatini, sha’nini va huquqlarini muhofaza qilish ham davlat tomonidan kafolatlanishi Konstitusiya normasi bilan mustahkamlab qo‘yilishi davr talabidir.

Ya’ni, bugungi kunda yuqoridagi mavzu bo‘yicha Konstitusiyaga kiritish taqdim etilgan o‘zgarishlar quyidagilardir :

Jumladan, Konstitusiyaning 25-moddasiga jinoyat qonunchiligiga oid normalar qo‘shilyapti:

• Ushlab turishga, qamoqqa olishga va qamoqda saqlashga yoki ozodlikni boshqacha tarzda cheklashga faqat sudning qaroriga ko‘ra yo‘l qo‘yiladi. Shaxs sud qaror qabul qilmagunicha 48 soatdan ko‘p muddat ushlab turilishi mumkin emas. Agar ushlab turish yoki ozodlikni boshqacha tarzda cheklash to‘g‘risidagi qaror belgilangan muddatda sud tomonidan qabul qilinmasa, shaxs darhol ozod qilinishi kerak.
• Shaxsni ushlab turish chog‘ida uning huquqlari va ushlab turish asoslari unga tushunarli tilda tushuntirilishi kerak.
• Hech kim shartnomaviy majburiyatlarni bajara olmaganligiga asoslanib jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin emas.
• Hech kim qiynoqqa solinishi, zo‘ravonlikka, boshqa shafqatsiz, g‘ayriinsoniy yoki inson qadr-qimmatini kamsituvchi muomalaga yoxud jazoga duchor etilishi mumkin emas.
• Hech kimda uning roziligisiz tibbiy, ilmiy va boshqa tajribalar o‘tkazilishi mumkin emas.
• Har bir inson o‘z shaxsini erkin rivojlantirish, qonun bilan taqiqlanmagan hamda boshqa shaxslarning huquq va erkinliklarini buzmaydigan har qanday harakatni amalga oshirish huquqiga ega. Qonunda belgilanmagan majburiyat hech kimning zimmasiga uning roziligisiz yuklatilishi mumkin emas.

26-moddaga qo‘shilayotgan inson huquqlari va sud-huquq tizimiga oid normalar:

• Aybdorlikka oid barcha shubhalar, agar ularni bartaraf etish imkoniyatlari tugagan bo‘lsa, gumon qilinuvchining, ayblanuvchining yoki sudlanuvchining foydasiga hal qilinishi kerak. Qonunni qo‘llash jarayonida yuzaga keladigan shubhalar ham gumon qilinuvchining, ayblanuvchining yoki sudlanuvchining foydasiga hal qilinishi kerak.
• Gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchi o‘zining aybsizligini isbotlab berishi shart emas va istalgan vaqtda sukut saqlash huquqidan foydalanishi mumkin.
• Hech bir shaxs o‘ziga va yaqin qarindoshlariga qarshi guvohlik berishga majbur emas.
• Ozodlikdan mahrum etilgan barcha shaxslarga nisbatan insoniy munosabatda bo‘linishi va ularning shaxsiy qadr-qimmati hurmat qilinishi kerak.
• Shaxsning sudlanganligi va bundan kelib chiqadigan huquqiy oqibatlar uning qarindoshlari huquqlarini cheklash uchun asos bo‘lmasligi kerak.

Shuningdek, aynan inson huquqlarini dastlabki tergov va sudda ta’minlash borasida, Konstitusiyaga 26¹- va 26²-moddalarni qo‘shish taklif etilyapti, bu yangi moddalarda quyidagilar belgilanmoqda:

• Har bir shaxs advokat yordamidan o‘z tanloviga ko‘ra hamda jinoyat prosessining har qanday bosqichida foydalanish, shaxs ushlab turilganida esa uning harakatlanish erkinligi huquqi amalda cheklangan paytdan e’tiboran foydalanish huquqiga ega.
• Gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchi ayblovning mohiyati va asoslari to‘g‘risida xabardor qilinish, o‘ziga qarshi ko‘rsatma bergan guvohlar bilan yuzlashtirilish, o‘z foydasiga ko‘rsatma berayotgan guvohlarning chaqirtirilishi huquqiga ega.
• Qonunni buzgan holda olingan dalillardan odil sudlovni amalga oshirish chog‘ida foydalanishga yo‘l qo‘yilmaydi.
• Huquqbuzarliklardan va hokimiyatni suiiste’mol qilishdan jabrlanganlarning huquqlari qonun bilan muhofaza qilinadi. Davlat jabrlanganlarga odil sudlovdan foydalana olishini va yetkazilgan zarar kompensasiya qilinishini ta’minlaydi.
• Har bir shaxs davlat organlarining yoki ular mansabdor shaxslarining noqonuniy harakatlari yoki harakatsizligi tufayli yetkazilgan zararning o‘rni davlat tomonidan qoplanishi huquqiga ega.
• Hech kim ayni bir huquqbuzarlik uchun ikki marta javobgarlikka tortilishi mumkin emas.
• Hech bir shaxs sodir etilgan paytda huquqbuzarlik deb topilmagan qilmish uchun javobgarlikka tortilishi mumkin emas.
• Qilmish uchun jazoni istisno etadigan yoki yengillashtiradigan qonun orqaga qaytish kuchiga ega.
• Javobgarlikni belgilaydigan yoki og‘irlashtiradigan qonun orqaga qaytish kuchiga ega emas.
• Hech bir inson rasmiy ravishda e’lon qilinmagan qonunga asosan hukm qilinishi, jazoga tortilishi, mol-mulkidan yoki biron-bir huquqidan mahrum etilishi mumkin emas.

Taklif etilayotgan o‘zgarishlar, bugungi kunda davlatimizdagi hokimiyat va boshqaruv idoralari vakillari, barcha faol fuqarolar tomonidan keng muhokama bo‘layotgani albatta ijobiy hodisadir. Konstitusion islohatlardan biri sifatida yuqoridagi dolzarb o‘zgarishni ya’ni, mahkum va mahbuslarga nisbatan insoniy munosabatda bo‘lish, ularning qadr-qimmatini ta’minlashning shartligi haqida normalarni Konstitusiyada aks etishi o‘ylaymizni yurtimizda inson huquqlarini to‘liq va barcha fuqarolarga nisbatan mavjudligini ta’minlashga asos poydevor bo‘ladi.

Zafarjon Omonov, jinoyat ishlari bo‘yicha Quva tumani sudi raisi