Islomda kulgiga munosabat qanday?

Kulgi haqida so‘z ketar ekan, bu borada odamlarning tutumlari turlicha bo‘lib, kimdir unga berilib, mukkasidan ketsa, kimlardir kulguni butunlay qoralab, uning har qanday ko‘rinishini adabsizlik fahmlayotganini ko‘rasiz.

Kulgi o‘zi nima? Islomda kulgiga munosabat qanday? Peshvolarimiz bu borada qanday yo‘l tutganlar? Kulgining qanday foyda va zararlari bor? Quyidagi satrlarda ushbu savollarga javob topishga harakat qilamiz.

Alloh subhanahu va taolo Qur’oni Karimda O‘zining betakror ne’matlarini, cheksiz qudratining namunalarini sanay turib: «Kuldirgan ham, yig‘latgan ham Uning O‘zidir», deydi ("Najm" surasi, 43‑oyat).

Ha, kulish ham, yig‘lash ham Alloh taoloning insonga bergan ulug‘ xislatlaridan hisoblanadi. Inson gohida nimadandir shodlanib, hayratlanib, kuladi, ba’zan esa nimadir ko‘ngilsizlikdan og‘rinib, yig‘lashga tushadi. Ba’zan quvonchdan ham insonning ko‘ziga yosh qalqiydi. Har qaysi holatda ham inson o‘zining ichki tuyg‘ularini, kechinmalarini u yoki bu ko‘rinishda izhor etadi, dilini yozadi. Biroq, buning sababini o‘zi izohlay olmaydi, nega shundayligini o‘ylab, oxiriga yeta olmaydi. Zero, Alloh uni shunday yaratgan, bu xususiyatni unga U Zotning O‘zi joylab qo‘ygan. Agar Alloh unga ushbu ne’matni bermaganida, o‘zining qo‘lidan hech nima kelmasligi aniq.

Demak, Qur’oni Karimga ko‘ra, kulgi ham Alloh insonga in’om etgan tortiqlardan biri sanaladi.

Tavba surasida munofiqlar xususida «Endi ular kasb qilgan narsalari «mukofoti»ga kam kulib, ko‘p yig‘lasinlar!» deyiladi, ya’ni ular qilgan jinoyatlari, ikkiyuzlamachilik qilganlari bois kam kulib, ko‘p yig‘lasinlar.

Munofiqlardan farqli o‘laroq, Qur’oni Karimda mo‘minlarga xushxabarlar, bashoratlar beriladi. Binobarin, mo‘min banda hamisha yaxshilik umidida, kayfiyati chog‘, shodon yurishga harakat qilishi kerak. Zero, xush kayfiyat muvaffaqiyatlarning kalitidir, tushkunlik esa xato va toyilishlarning sababchisidir. Shuning uchun ham Rasululloh sollallohu alayhi vasallam hamisha hamma narsadan yaxshilik izlashga intilardilar, shumlanishni xushlamasdilar. Shuning uchun ham u zot sertabassum edilar, tushkunlikka tushishni qattiq qoralardilar. Zimmalaridan bemisl katta mas’uliyat turishiga, payg‘ambarlik hayotlari mehnatu mashaqqatlarga, xavfu xatarlarga to‘la bo‘lishiga qaramay, hamisha tabassumli edilar, o‘rni kelganda hazil qilib, kulib ham turardilar. Keling, so‘zimiz quruq bo‘lmasin uchun nabaviy siyratdan ayrim namunalarni keltiraylik.

Imom Buxoriy Abdulloh roziyallohu anhudan rivoyat qiladi:

«Yahudiylarning bir ahbori kelib, «Qiyomat kuni Alloh osmonlarni bir barmog‘iga, yerlarni bir barmog‘iga, suv va tuproqni bir barmog‘iga va xaloyiqni bir barmog‘iga qo‘yadi‑da, so‘ng ularni silkitadi. Keyin: «Podshoh Menman! Podshoh Menman!» deydi», dedi. Men Nabiy sollallohu alayhi vasallamning uning gapiga hayratlanib, tasdiqlab kulayotganlarini ko‘rdim, hatto oziq tishlari ko‘rinib ketdi».

Yahudiy olim Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga yuborilgan vahiyda kelgan ma’lumotlarga monand gap aytish bilan o‘zi bilib‑bilmagan holda u zotning payg‘ambarliklarini tasdiqlab qo‘ydi. Nabiy sollallohu alayhi vasallam bundan shodlanib, uning gapini tasdiqlash ma’nosida kuldilar, hatto oziq tishlari ham ko‘rinib ketdi.

 Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:

«Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlariga bir kishi kelib, «Halok bo‘ldim!» dedi. U zot: «Senga nima bo‘ldi?» dedilar. «Ramazonda ahlim bilan yaqinlik qilib qo‘ydim», dedi. «Qul ozod qila olasanmi?» dedilar. «Yo‘q», dedi. «Ikki oy ketma-ket ro‘za tuta olasanmi?» dedilar. «Yo‘q», dedi. «Oltmish miskinga taom bera olasanmi?» dedilar. «Yo‘q», dedi. «Unda o‘tirib tur», dedilar. U o‘tira turdi. Shu payt Nabiy sollallohu alayhi vasallamga bir katta savatda xurmo olib kelishdi. U zot (haligi odamga): «Shuni olib, sadaqa qil», dedilar. U: «Buni o‘zimizdan ham faqirroqqa beramanmi?» dedi. Nabiy sollallohu alayhi vasallam kulib yubordilar, hatto oziq tishlari ko‘rinib ketdi. «Buni bola-chaqangga yedirgin», dedilar». Imom Buxoriy rivoyat qilgan.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam olamlarga rahmat o‘laroq yuborilgan edilar. Ko‘ngillariga hamma birdek sig‘averar edi. Umar roziyallohu anhudek o‘ta jiddiy, qattiqqo‘l odamlar ham, Abu Bakr roziyallohu anhudek dono va bosiq insonlar ham, Usmon roziyallohu anhudek tortinchoq, ko‘ngilchan kishi ham, Aliy roziyallohu anhudek shijoatli zotlar ham u zotning huzurlaridan joy olib, panoh topar edi. Xuddi shuningdek, hazilkash insonlarning ham alohida o‘rni bor edi.

Imom Buxoriy Umar ibn Xattob roziyallohu anhudan rivoyat qiladi:

«Nabiy sollallohu alayhi vasallamning davrlarida Abdulloh degan kishi bo‘lib, uning laqabi «eshak» edi. U Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni kuldirib turar edi. Lekin Nabiy sollallohu alayhi vasallam uni ichkilik tufayli savalatgan ham edilar. Bir kuni uni yana olib kelishdi. U zot buyurdilar, uni savalashdi. Shunda qavmdan bir kishi: «Allohim, uni la’natlagin, buncha ko‘p olib kelinavermasa!» dedi. Shunda Nabiy sollallohu alayhi vasallam: «Uni la’natlamanglar! Allohga qasamki, u Alloh va Uning Rasulini yaxshi ko‘radi deb bilaman», dedilar».

Qarang, Nabiy sollallohu alayhi vasallamning axloqlari naqadar go‘zal! E’tibor bering‑a, u zot boshqalar nazar‑pisand qilmay turgan, ustiga‑ustak xamr ichib, jazoga giriftor bo‘lib turgan odam haqida qanday ham go‘zal gaplar aytmoqdalar! «O‘zi bu masxaravoz, yengiltak odam edi, u edi, bu edi», desalar ham bo‘lardi. Ammo nabaviy axloq mazkur odamning eng yaxshi sifatini topib, namoyish etishni taqozo qilardi. Bu yuksak xulq qayoqda‑yu, bugungi o‘zini o‘ta taqvodor, din uchun fidokor qilib ko‘rsatib, oddiy musulmonlarni qo‘ying, ummatga eng ulkan xizmatlarni taqdim qilgan, bir umr ilm‑ma’rifat taratib, din uchun hayotini fido qilgan insonlar haqida og‘ziga kelganini aytib vaysayotgan nobakorlar qayoqda...

Tabassum ham kulgining bir turi, yengil shakli hisoblanadi. Dinimizda kulgining ushbu turi qattiq targ‘ib qilingan va hatto ibodat darajasiga ko‘tarilgan. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam o‘zlarining bir hadislarida: «Birodaringning yuziga tabassum bilan boqishing ham sadaqadir», deganlar. U zot bu borada ham barchaga o‘rnak edilar.

Jobir ibn Abdulloh roziyallohu anhuning «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam yuzimga faqat tabassum bilan qarardilar», degani bejiz emas, albatta. Oisha roziyallohu anho ta’kidlaganidek, Nabiy sollallohu alayhi vasallam o‘zi sertabassum zot edilar, ahllarining huzuriga kirganlarida esa yana ham sertabassum bo‘lib ketardilar.

Ha, boshqalarda oddiy odat yoki qandaydir shaxsiy manfaat uchun qilinadigan tabassum Islomda eng savobli amallardan hisoblanadi. Hamisha qovoqni uyib, sun’iy jiddiylik yasash dinimiz ko‘rsatmalariga ziddir. O‘rinli tabassum va me’yordagi kulgi insonning sharafiga putur yetkazmaydi, aksincha, bu mo‘min kishiga munosib holatdir.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam kulgi va hazil borasida ham mo‘’tadil edilar. O‘zlarini juda jiddiy tutib, qovoq solib, yuzlarini burishtirib ham yurmasdilar, o‘rni kesa‑kelmasa hazil qilib, xaxolab kulib, yengiltaklik ham qilmasdilar. U zotning bu boradagi siyratlarini ko‘z oldimizga keltirish uchun ayrim misollar keltirsak.

Imom Ahmad va Abu Dovudlar Anas ibn Molik roziyallohu anhudan rivoyat qilgan hadisda shunday deyiladi:

«Bir kishi Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga: «Ey Allohning Rasuli, menga ham birorta tuya bering», dedi. U zot: «Menda sen uchun tuyaning bolasidan boshqa narsa yo‘q», dedilar. Haligi odam qayrilib ketayotgan edi, u zot: «O‘sha katta tuya ham tuyaning bolasi emasmi?» dedilar».

Bir kampir Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlarirga kelib, «Duo qiling, jannatga kirayin» deb so‘radi. Shunda u zot: «Jannatga kampirlar kirmaydi», dedilar. Kampir yig‘lagancha qaytib ketayotgan edi, uni chaqirib, «Alloh taoloning: «Biz ularni(hurlarni) daf’atan, maxsus yaratdik va ularni bokira qizlar tengdosh jononalar qilib qo‘ydik», degan so‘zini eshitmaganmisiz?» dedilar. (Imom Tabaroniy rivoyati).

Ibn Hibbon o‘zining «Sahih»ida keltirgan rivoyatda aytiladiki, Zohir degan bir badaviy Nabiy sollallohu alayhi vasallamga hadya olib kelib turar ekan. Bir kuni u bozorda savdo qilayotgan edi, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam uning orqasidan kelib, mahkam quchib oldilar. U: «Kim bu? Qo‘yib yubor meni», der edi. Nihoyat, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni tanib qolib, yelkasini u zotga yopishtirib oldi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam hazillashib: «Manavi qulni kim sotib oladi?» deya boshladilar. Shunda Zohir: «Mening bozorim o‘tmaydi, ey Allohning Rasuli», dedi. Bunga javoban Nabiy sollallohu alayhi vasallam: «Lekin Allohning huzurida bozoring chaqqon», dedilar.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam o‘rni kelganda sahobalari bilan ana shunday beg‘ubor, samimiy hazil qilib ham turardilar. To‘g‘ri, hadislarda ko‘p kulishdan qaytarilgan, o‘rinsiz kulgi, yolg‘on gap bilan kuldirish qoralangan. Ammo bu har qanday kulgi taqiqlanadi yoki odobga zid degani emas. O‘rni kelganda, ko‘ngil yozish ma’nosidagi va odob doirasidagi kulgi hech qachon nomaqbul sanalmagan.

Abu Dardo roziyallohu anhu: «Men ayrim bekorchi narsalar bilan yuragimni dam oldiraman», degan.

Ato ibn Soib aytadi: «Sa’id ibn Jubayr bizga qissa aytib berib, hatto bizni yig‘latar edi. Gohida esa bizni kuldirmaguncha o‘rnidan turmas edi».

Abu Faraj ibn Javziy rahmatullohi alayh: «Ulug‘ olimlar lutfni yoqtirganlar va uni qo‘llab, kulganlar. Zero, bu kishiga xordiq bo‘ladi, tafakkur toliqishini bartaraf etadi», degan.

Ahmad ibn Amin «Fayzul‑xotir»da aytadi: «Hayotga kulib boqqan kishilar o‘zlari ham baxtiyor bo‘ladilar, ishlashga ham qudratliroq bo‘lishadi, mas’uliyatni ham ko‘proq ko‘tara olishadi, kulfatlarga yuzma‑yuz turishga, qiyinchiliklarni bartaraf etishga va nafaqat o‘zlariga, balki odamlarga ham foydali bo‘lgan buyuk ishlarni qilishga yaroqliroq bo‘lishadi».

Tabassum va me’yordagi kulgiga ana shunday munosib o‘rin berilgani tufayli musulmon ulamolar turli kulgili hodisalarni, zarofat va lutf namunalarini satrlarga tushirib, maxsus asarlar ham yozishgan. Misol uchun, Abdulg‘aniy Itriy «Adabunad‑dohik» (Mutoyibali adabiyotimiz) degan asar yozgan. Bu borada zamonamiz olimlaridan Oiz Qaraniyning «Ibtasim» (Tabassum qil) degan kitobi ham mashhurdir.

Ha, Islom – hayotiy din. U osonlik dinidir. U insonlarga xushxabarlar beradi, ularni rag‘batlantiradi. Bu din nuqul qo‘rqitavermaydi, balki ko‘proq bashoratlar berib, yaxshilikka muhabbat uyg‘otadi. U barcha xalqlarni o‘z bag‘riga sig‘dira oladi. Shuning uchun ham uning shiori «Qiziqtiringlar, bezdirib qo‘ymanglar!» bo‘lgan. Shuning uchun unda ikki joiz ishning  yengilini tanlash targ‘ib qilingan. Shuning uchun ham u hayotbaxsh va bunyodkordir.

Xulosa qilib aytganda, Islomda barcha narsa me’yorda bo‘lishi talab qilinadi. Jumladan, tabassum ham, kulgi ham o‘z o‘rnida, odob asosida bo‘lishi kerak. Me’yorida bo‘lsa, axloqsizlikka tortmasa, kulish joizdir. Ibodatga, ilmga, umuman yaxshi amallarga rag‘batni yangilash, qalbni shunga tayyorlash uchun ko‘ngil yozish mazmunida, odob doirasida hazil‑mutoyiba qilish, kulish dinimizda yomon sanalmagan, balki o‘rni kelganda targ‘ib qilingan ishlardandir. Shu bilan birga, bo‘lar‑bo‘lmasga kulaverish, faqat kulgi bilan kun kechirish, behayo, bachkana ishlar va so‘zlarga kulish va shu kabilarni aytib kuldirish durust emas. Ayniqsa, kuldiraman deb, «ishton ichida» o‘ralashib yurish mutlaqo joiz emas. Balki kishining zakovatini o‘stiradigan, topqirlik va ziyraklikka chorlaydigan nozik gaplar, lutflar bilan kulish yoqlanadi.

Ming afsuslar bo‘lsinki, ulug‘ adibimiz Abdulla Qodiriy aytgan «iflos bir moziy» tufayli hozirgi kunda «askiya» deyilsa nuqul o‘sha iflos, jirkanch mavzudagi qochirimlar, bachkana gaplar tushuniladigan bo‘lib qolgan. O‘zini bilgan odam bunday «zamonaviy askiyalar»ni oila davrasida yoki biror tayinli odam bilan birga ko‘ra olmaydi, buni o‘ziga ep ko‘rmaydi. Oshib tushib, buni «san’at» deb atab olishgan. Ularning bu «san’at»lari xalqning hayo pardasi shikstlanishiga, ma’naviyatining cho‘kishigia, saviyaning tubanlashuviga sabab bo‘lmoqda. Aslida esa askiya – bu so‘z o‘yini, mutoyiba san’ati, zakovatni ishlatish hunari, ammo bunday qabohatlar unga mutlaqo begonadir. Buni unutmaslik kerak.

Ayrim odamlar o‘ylagandek, kulgi sharafli kishilarga  nomunosib, odobdan tashqari holat emas. Ko‘pchilikda shunaqa noto‘g‘ri qarash bor: go‘yo ahli ilm odam umuman kulmasligi kerak, u mudom jiddiy yurishi lozim. Ba’zi haddidan oshgan, qalbi tor kishilar esa birorta olimnig kulganini ko‘rsa, «Musulmonlar shuncha qiynalib tursa, bu odam nega kuladi?» deb po‘pisa ham qiladi. Bunday gaplarning barchasi sof insoniy tabiatga, dinimiz qarashlariga zid ekani shubhasiz.

Yuqorida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sertabassum zot bo‘lganlari, ba’zan sahobalar bilan hazillashib, gohida biror hadis aytish asnosida hatto oziq tishlari ko‘rinadigan darajada bemalol kulganlari haqidagi rivoyatlarni o‘rganib o‘tdik. Ularning ko‘pligidan bu holat Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning umumiy hayot tarzlari ekanini anlash qiyin emas. Vaholanki, o‘sha davr voqeligiga nazar solinsa, musulmonlar to Makka fath bo‘lguniga qadar xavfu xatarda, turli tazyiqlar, tajovuzlar ostida yashaganlar. Fathdan keyin ham bir qancha jangu jadallar bo‘lgan, bir qator musulmonlar talofat ko‘rgan. Lekin Rasululloh sollallohu alayhi vasallam holat shunday bo‘ldi deb, kulgini o‘zlariga harom qilib olmaganlar yoki boshqalarni bundan qaytarmaganlar, mahzun yurish kerak demaganlar. Aksincha, u zot hamisha musulmonlarni tushkunlikdan chiqarish payida bo‘lganlar, doimo ularning ko‘ngillarini ko‘tarib turganlar.

Kulgining foydalari:

1.  Me’yordagi kulgi asabning toliqishini bartaraf etadi, ko‘ngilni yozadi, ruhiy quvvat baxsh etadi. Bunda niyatni to‘g‘ri qilinsa, maqsadga muvofiq bo‘ladi.

2.  Kulish sog‘likka foydadir. Ayniqsa, chin yurakdan, samimiy kulish insonning qalbida qurum bo‘lib yotgan siqindilarni aritadi.

3.  O‘rinli kulgi odamlarning qalbini rom qiladi, muhabbatiga sabab bo‘ladi. Xo‘mraygan odam hech kimga yoqmaydi.

4.  Kulganda kishining aqlu zakovati namoyon bo‘ladi.

5.  Fasohat, balog‘at, zarofat bilan aytilgan kulgili so‘zlar aqlu zakovatni charxlaydi.

 Kulgining zararlari:

1.  Ko‘p kulish qalbni o‘ldiradi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam shunday deganlar.

2.  O‘rinsiz kulish kishining hurmatini, e’tiborini ketkazadi.

3.  Ko‘p kulish kishini yengiltabiat, ma’uliyatsiz qilib qo‘yadi. Bunday odam jamiyatning muammolarini ko‘ra olmaydi, muolaja qila olmaydi, jiddiy ishlarni bajarishga yaramay qoladi.

4.  Ko‘p kulish sog‘likka zarar, yurakni toliqtiradi, jismni charchatadi.

 So‘ngi so‘z o‘rnida shuni aytish joizki, kulish, hazil‑mutoyib qilish insoniy ehtiyoj bo‘lib, dinimizda bu mavzuga ham alohida e’tibor berilgan. Yuqoridagi bitiklar bir muqaddima, xolos. Bu borada yana ko‘plab ma’lumotlar topish mumkin. Xususan, musulmon ulamolarning mutoyibaga doir asarlarini tarjima qilish, shu kabi asarlar yaratish zamon talabidir, desak, xato bo‘lmaydi. Ularda yuqorida biz zikr qilgandek qiziq voqealar, zarofat va lutf namunalari o‘rin olgan. Ularni o‘rganish bir tarafdan ma’naviy boyligimizning hali o‘rganilmagan yangi bir jabhasini qayta tiklash bo‘lsa, ikkinchi tarafdan halolni taqdim qilish orqali haromni siqib chiqarish uchun harakat bo‘ladi. Ahli ilmlarimiz mana shu jabhaga ham e’tibor berishsa, yomon bo‘lmasdi.

Qolaversa, bugungi kunda musulmonlarga har tarafdan turli xil musibatlar, kulfatlar, dilni mahzun qiladigan holatlar to‘lib-toshib ketgani hech kimga sir emas. Bu hol musulmonlarda tushkunlik, umidsizlik kayfiyatini kuchaytirmoqda. Bu esa ularning faoliyatlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, chunki tushkun kayfiyatdagi odamda nofaollik, xato tasarruf va boshqa yomon holatlar yuz beradi. Shu bois, bugungi kunda musulmonlar o‘rtasida yaxshi xabarlar, kayfiyatni ko‘taradigan gaplarni kengroq yoyish matlubdir. Jumladan, kishining kayfiyatini ko‘taradigan, ko‘nglini yozadigan, tashvishini aritadigan qiziq gaplar va mutoyibalardan ham foydalanish joiz. Zero, yuqorida ta’kidlaganimizdek, musulmon kishi uchun har qanday vaziyatda ham xursand bo‘lsa, shodlansa arziydigan holatlar bor. Rosululloh sollallohu alayhi vasallam aytganlaridek, “Mo‘minning ishi naqadar ajoyib! Ne’mat yetsa, shukr qiladi, ajr oladi, musibat yetsa, sabr qiladi, ajr oladi. Bu hol mo‘mindan boshqada yo‘q”.

Alloh taolodan musulmonlarga hamisha xursandlik yetkazishini, ularni halol bilan rizqlantirib, harom narsadan behojat etishini so‘raymiz. U Zot o‘ta karamli va mehribondir.

Hasanxon Al-MUQRIY

Manba: azon.uz