Ijtimoiy himoya yo‘nalishida amalga oshirilgan ishlar

2020 yilning boshida O‘zbekiston hukumati va BMT agentliklari tomonidan aholini ijtimoiy himoya qilishni mustahkamlash bo‘yicha BMT qo‘shma loyihasi yo‘lga qo‘yildi. Asosiy maqsad — nogironligi bor katta yoshdagilar va bolalarni o‘z ichiga oladigan barcha O‘zbekiston fuqarolarini butun hayotlari davomida ijtimoiy himoyaning sifatli xizmatlaridan foydalana olish imkoniyati bilan ta’minlash.

Mazkur loyihadagi uchta eng ustuvor yo‘nalishlardan biri, bu ijtimoiy himoya bo‘yicha yagona davlat koordinasion mexanizmini yaratish hisoblanadi.

Ijtimoiy himoya tizimi turli vazirlik va idoralar orasida tarqoq holda ekanligini va ularning hech biri ushbu sohada koordinasiya, integrasiya va yagona davlat siyosatini amalga oshirishga javobgar emasligini ko‘rsatdi. Natijada, ijtimoiy himoya tizimini rivojlantirish bo‘yicha muvofiqlashtirilgan strategiya va yagona qarash mavjud emas.

Har bir idora tarkibida vertikal tashkiliy tuzilma yo‘lga qo‘yilganligiga qaramay, turli davlat organlari o‘rtasida gorizontal kommunikasiya yo‘q, va bu ijtimoiy himoyaga muhtoj aholi guruhlariga taqdim etilayotgan ijtimoiy xizmatlarning amaliyligi, qamrab olinishi va sifatini sezilarli darajada pasaytirmoqda. Bundan tashqari, ijtimoiy himoyaning rasmiy qabul qilingan ta’rifi ham, hozirgi vaqtda mavjud turli dasturlarni boshqarish, koordinasiya qilish va ishlab chiqish uchun ixtisoslashtirilgan yagona organ ham yo‘q edi

Ijtimoiy himoya tizimining tarqoqligi oxir-oqibat bir xil vazifalarning turli idoralar tomonidan takrorlanishi, mablag‘larning samarasiz sarflanishi, ijtimoiy himoya va nafaqalar bilan qamrab olish darajasining pastligi, aholining zaif qatlamlari haqida yagona ma’lumotlar bazasi va statistik ma’lumotlarning yo‘qligiga olib keladi.

Aholini ijtimoiy himoya qilish, nogironligi bo‘lgan shaxslarni qo‘llab quvvatlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir.

Yurtimizda aholining imkoniyati cheklangan, ijtimoiy himoya muhtoj qatlamini to‘laqonli qamrab olish, ularga ko‘rsatilayotgan ko‘mak sifatini yangi bosqichga ko‘tarish masalasi islohotlar negizini tashkil etmoqda.

Yaqin yillargacha jamiyatimizda imkoniyati cheklangan kishilarga davlat idoralari, davlat xizmatchilarining munosabati ayanchli holatda edi, desak adolatdan bo‘ladi. Davlatimiz rahbarining g‘amxo‘rligi, ehtiyojmand oilalardagi muhitni, kayfiyatni yaxshi bilishi natijasida yuqorida keltirilgan ijtimoiy himoya bilan bog‘liq masalalar bo‘yicha ham butunlay yangi tizim yaratildi.

Xususan, kam ta’minlangan oilalarga nafaqa belgilash asoslari aniq qilib qo‘yildi. “Ijtimoiy himoya yagona reestri” axborot tizimi ishga tushirilib, kam ta’minlangan oilalarni aniqlash va ularga manzilli yordam ko‘rsatish boshlandi. Ochiqlik, tenglik, adolat tamoyillariga qat’iy amal qilish vazifasi belgilandi.

Alohida ta’kidlash kerakki, bu raqamlar nafaqaga muhtoj oilalar soni ortganini emas, balki ehtiyojmand oilalarga ijtimoiy himoya yetib borayotganini anglatadi. “Imkoniyati cheklangan kishilar” degan tushuncha davlat va jamiyatning nogironlarga bo‘lgan tor, bir yoqlama munosabatini ifodalab kelgan bo‘lsa, yangi islohotlar davrida, avvalo, qonunchilik o‘zgarib, “nogironligi bo‘lgan shaxslar” degan tushuncha yuzaga keldi.

Shu asosda davlat va jamiyat nogironlarga imkoniyati cheklanganlar, deb emas, balki shaxs sifatida munosabatda bo‘lishga o‘tdi. Bu munosabat uning huquqlari tan olingani va ro‘yobga chiqishi uchun imkoniyat yaratilayotganini anglatadi.

Mana shu uchta misol mamlakatimizda ijtimoiy himoya masalasiga munosabat, e’tibor va mas’uliyat tubdan o‘zgargani, muammolarni yashirish emas, balki hal qilish uchun ham huquqiy, ham amaliy jihatdan izchil choralar ko‘rilayotganining isbotidir.

Ijtimoiy himoya tizimi samaradorligi va manzilliligini oshirish orqali ijtimoiy himoyani mahalla darajasigacha tashkil etish bo‘yicha tizimli islohotlar amalga oshirildi.

Aholini ijtimoiy himoya qilish sohasi yangi bosqichga olib chiqilib, yagona markazlashgan tizim sifatida shakllantirildi.

Respublikaning 208 ta tuman (shahar)larida “Inson” markazlari va har bir mahallada ijtimoiy xodimlar faoliyati yo‘lga qo‘yildi.

Mahalla darajasida 12 toifadagi ijtimoiy himoyaga muhtoj oilalarga 100 dan ortiq ijtimoiy xizmatlar va yordamlar ko‘rsatish tizimi yaratildi.

Nogironligi bo‘lgan shaxslarga ko‘maklashish, jamiyatga integrasiya qilish, sifatli protez-ortopediya va reabilitasiya vositalari bilan ta’minlash tizimi takomillashtirildi.

Protez-ortopediya moslamalari va reabilitasiya qilishning texnik vositalari turlarini 18 tadan 30 taga, qoplab beriladigan mablag‘lar miqdori o‘rtacha 10 baravargacha oshirildi.

Eng muhimi – insonlarga zarur vositalarni elektron tarzda o‘zlari tanlab olish imkoniyati yaratildi.

Bunda muhtoj shaxslarga vaucherdan (davlat tomonidan qoplabberiladigan mablag‘dan) foydalangan holda elektron tijorat("POM Market" platformasi va “Uzum market”) orqali tegishli protez moslamasi yoki reabilitasiya vositasini o‘ztanloviga ko‘ra bevosita o‘zi, qonuniy vakili yoki ijtimoiyxodimlar ko‘magida xarid qilish imkoni yaratildi.

Nogironligi bo‘lgan shaxslarga ko‘maklashish, jamiyatgaintegrasiya qilish, sifatli protez-ortopediya vareabilitasiya vositalari bilan ta’minlash tizimitakomillashtirildi.

Protez-ortopediya moslamalari va reabilitasiya qilishningtexnik vositalari turlarini 18 tadan 30 taga, qoplabberiladigan mablag‘lar miqdori o‘rtacha 10 baravargachaoshirildi.

Eng muhimi – insonlarga zarur vositalarni elektron tarzda o‘zlari tanlab olish imkoniyati yaratildi.

Bunda muhtoj shaxslarga vaucherdan (davlat tomonidan qoplabberiladigan mablag‘dan) foydalangan holda elektron tijorat("POM Market" platformasi va “Uzum market”) orqalitegishli protez moslamasi yoki reabilitasiya vositasini o‘ztanloviga ko‘ra bevosita o‘zi, qonuniy vakili yoki ijtimoiyxodimlar ko‘magida xarid qilish imkoni yaratildi.

Respublika bo‘yicha 66 ta ixtisoslashtirilgan maktabgacha vamaktab ta’lim tashkilotlarida nogironlikning og‘irturlariga ega bo‘lgan bolalar uchun “G‘amxo‘rlik” guruhlaritashkil etildi. Mazkur guruhlarga 500 dan ortiq og‘ir turdaginogironligi bo‘lgan bolalar yo‘naltirilgan.

Respublika bo‘yicha 66 ta ixtisoslashtirilgan maktabgacha vamaktab ta’lim tashkilotlarida nogironlikning og‘irturlariga ega bo‘lgan bolalar uchun “G‘amxo‘rlik” guruhlaritashkil etildi. Mazkur guruhlarga 500 dan ortiq og‘ir turdaginogironligi bo‘lgan bolalar yo‘naltirilgan.

2021 yildan hozirga qadar 2481 ta yetim bolalar va ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalar davlat tomonidan uy-joylar bilan ta’minlandi (418 mlrd 988 mln so‘m mablag‘larsarf etilgan). Joriy yilda shu maqsadda davlat byudjetidan140 mlrd so‘m, Ijtimoiy himoya davlat jamg‘armasidan esa 42 mlrd so‘m, jami 182 mlrd so‘m mablag‘lar ajratildi, o‘tgan

Joriy yilda 775 nafar bolalar uy-joy bilan ta’minlandi va yilning so‘nggiga qadar yana 15 nafar bolalarning turarjoylar bilan ta’minlanishi rejalashtirilgan.

Tazyiq va zo‘ravonlikka uchragan shaxslarga ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatish amaliyoti tubdan o‘zgartirildi. Tazyiqqa uchraganlarga uch bosqichli “mahalla-tuman-viloyat” tamoyili asosida kompleks ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatish tizim joriy qilindi. Endilikda, tazyiq holati doimiy o‘rganilib,kuzatib boriladi, himoya orderi talab qilmasdan ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatiladi, ariza talab etmagan holda boshpana va chuqur reabilitasiya qilish uchun psixologik va huquqiyxizmatlar ko‘rsatiladi.

2024 yil 1 maydan boshlab reestrga kiritilgan yolg‘iz keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarga har oylik uy-joy kommunal xizmatlarga to‘lash bo‘yicha kompensasiya hamda oziq-ovqat mahsulotlari va shaxsiy gigiyena tovarlari uchun har oyda qo‘shimcha pul to‘lovlari o‘rniga yolg‘iz keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun 648 ming so‘mlik moddiy yordam joriy etildi.

2024 yil 1 maydan boshlab reestrga kiritilgan yolg‘iz keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarga har oylik uy-joy kommunal xizmatlarga to‘lash bo‘yicha kompensasiya hamda oziq-ovqat mahsulotlari va shaxsiy gigiyena tovarlari uchun har oyda qo‘shimcha pul to‘lovlari o‘rniga yolg‘iz keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun 648 ming so‘mlik moddiy yordam joriy etildi.

Ijtimoiy himoya jamiyatda boqimandalikni oshiradi, degan noto‘g‘ri qarashlar ham bor. Lekin rivojlangan davlatlar tajribasi buning aksini isbotlagan. Ya’ni ijtimoiy himoya manzilli, maqsadli bo‘lsa, jamiyatda faollik, ishonch, barqarorlik kuchayadi. Davlatimiz rahbari tasdiqlagan strategiyada qo‘yilgan maqsadlar aynan ijtimoiy himoyaning manzilliligiga qaratilgan.

Katta va asosiy maqsad — boqimandalikni kamaytirib, faollikni oshirish.

Har bir oila va inson taqdiriga alohida, professional yondashish lozim. Ijtimoiy xizmat to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilsa, ehtiyojmand fuqarolar jamiyatda o‘z o‘rnini topadi, – deydi Shavkat Mirziyoyev.

Asosiy maqsad esa eng past darajadagi zaif guruhlar ehtiyojlarini aniqlash orqali ijtimoiy nafaqa va xizmatlarning yagona kompleks tizimini yaratish. Busiz ijtimoiy yordamni taqsimlashda, uni oluvchi shaxslar qamrovini kengaytirishda va ularni kambag‘allikdan olib chiqishda samaradorlikka erishib bo‘lmaydi.