Airbus vertolyotlari o‘zbek armiyasini qanchalik kuchaytiradi

O‘zbekiston harbiy-havo kuchlari vertolyot parki texnikani yetkazib berish diversifikasiyasining o‘ziga xos xususiyatini aks ettiradi: Rossiyada ishlab chiqarilgan Mi-35 og‘ir zarba vertolyotlari va Airbus Helicopters firmasining yengil ko‘p nishonli AS-532 (harbiy-transpot) vertolyotlari kattagina miqdorni tashkil qiladi.  

Gar Rossiyaning Mi-35M o‘zining jangovar zarba xususiyatida yetakchi deb tan olinib, hech qanday savol tug‘dirmasa, AS-532 transport vertolyoti borasida hamma narsa tushunarli emas.

Forecast International tahliliy nashr ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekiston AS-532 vertolyotlariga ikkinchi buyurtmani joylashtirgan. Toshkent Eurocopter France (ayni vaqtdagi Airbus Helicopters - Airbus Group konserni sho‘ba korxonasi) bilan 8 dona AS-332 Super Puma harbiy transport vertolyotlari va sakkiz dona yengil AS 350 Ecureil vertolyotlarini yetkazib berish bo‘yicha birinchi shartnomani 2013-yilda imzolagan (shartnoma summasi 180 million yevroga etishi mumkin).

Airbus Helicopters vertolyotlarining Markaziy Osiyoga safari oson kechmadi. 2014 yil yozda O‘zbekistonga ikki dona AS-350 Ecureil yengil transport vertolyotlari yetib keldi, qolganlari armiya o‘quv mashg‘ulotlarida 2016 yil fevralda "ko‘rinish berdi". Shartnoma ijrosi Germaniyadan sheriklar tomonidan, ehtimol, siyosiy sabablarga asosan kechiktirildi. Ammo 2019 yilga kelib, O‘zbekiston anglashuv memorandumini imzoladi, hujjatga ko‘ra, endi Airbus Helicopters kompaniyasidan 30 donaga yaqin ko‘pnishonli AS-550 Fennec rusumidagi vertolyotlarni xarid qilish mumkin edi.

Tor ixtisoslik

Bugun O‘zbekiston HHK 73 dona vertolyotga ega bo‘lib, ulardan 25 tasi - zarba beruvchi vertolyotlardir. Harbiy-transport vertolyotlarining kamida yarmini Airbus Helicopters kompaniyasi yetkazib berdi.

AS-332, AS-350, AS-532 rusumidagi vertolyotlardan iborat salmoqli parkning ma’lum bir (hech bo‘lmaganda xizmat ko‘rsatish bo‘yicha) yetkazib beruvchiga tobeligini hamda O‘zbekiston Germaniya va Fransiya bilan harbiy-texnik hamkorlikni rivojlantirishini belgilab beradi.

Qurol va texnika imkoniyatlari qo‘shinlar taktikasini shakllantiradi. Ushbu bog‘liqlik evaziga Toshkent qanday jangovar opsiyalarga ega bo‘lmoqda?

Vertolyotlar chempionlik xususiyatiga ega emas. Sal oldin yodga olingan Eurocopter AS550 Fennec vertolyotlari turli mamlakatlar armiyalari tomonidan asosan hudud razvedkasi, maxsus operasiyalar, qidiruv-qutqaruv operasiyalari, shaxsiy tarkibni tashish (4 nafar harbiy xizmatchini, ikki uchuvchidan tashqari), shuningdek, umumiy og‘irligi 1030 kilogacha bo‘lgan yuklarni tashishda ishlatiladi.

Modifikasiyasiga qarab, uchar qurilma 20 mm aviasiya to‘pi (7,62 mm yoki 12,7 mm kalibr o‘q), raqibning qurolli bo‘linmalariga qarshi va yengil zirhli texnikasini yo‘q qilish uchun boshqariladigan va boshqarilmaydigan raketalar bilan jihozlanishi mumkin.

Biroq, ochiq to‘qnashuvlarda zirh yo‘qligi sababli, Eurocopter AS550 Fennec, qoidaga ko‘ra, ishtirok etmaydi.

Umuman olganda, Airbus Helicopters vertolyotlari texnologik jihatdan teng raqib (mustamlaka mentalitetidan meros) bilan shiddatli janglar uchun yaratilmagan.

Vertoletlarning oldingi versiyalari fuqarolarni tashish ishlarida o‘zini yaxshi namoyon etdi. Misol uchun, AS-332 Super Puma (harbiy varianti 1990 yilda AS-532 Cougar, rebrendingdan keyin - Airbus Helicopters H215 deya ifodalangan) deyarli yarim asr davomida o‘nlab mamlakatlarga yetkazib berilgan. Ayniqsa, dengiz ustidan uchishda o‘zini yaxshi ko‘rsatgan (480 km masofada joylashgan neft qazib oluvchi dengiz platformalariga xizmat ko‘rsatish ishlarida).  

Bunday mashinalar Markaziy Osiyoda eng kuchli bo‘lgan O‘zbekiston armiyasiga kerakmi yoki yo‘q (Global Firepower reytingiga ko‘ra) - bu katta masala.

Qanday bo‘lmasin, yaqin o‘n yillikda Toshkent qayta qurollanish uchun 7 milliard dollar sarflashni rejalashtirmoqda va Airbus Helicopters mintaqa bozori uchun kurashni davom ettiradi.

Jangovar qo‘llanish

So‘nggi o‘n yilliklardagi Fransiya-Germaniya kompaniyasining temir "Puma"lari harbiy mojarolarda ishtirok etdi, ammo yerdan bo‘ladigan zarbalarga juda zaifligi sababli katta shon-shuhrat qozona olmadi. Masalan, Quvayt Harbiy-havo kuchlari 1990 yilda Quvayt-Iroq o‘rtasida ikki kun davom etgan harbiy mojaroda 3 dona AS-332 Super Puma vertolyotlarini boy berdi. "Cho‘l qalqoni" nomli operasiya vaqtida Saudiya Arabistoni Harbiy havo kuchlariga tegishli bo‘lgan yana bir "superpuma" quladi.  

Angolaga bosqin vaqtida Janubiy Afrika armiyasi 5 dona SA-330 Super Puma va 3 dona SA-316 Alouette III vertolyotlarini yo‘qotdi.

Bu mashinalar zenit zarbasi ("Strela-2M", ZSU-23-4 "Shilka", ZRK "Strela-1", "Strela-10", "Osa") dosh bera olmadi va ko‘pincha o‘q zarbalaridan teshilgan, ekipaj a’zolari o‘ldirilgan va jarohat olgan holatda qaytar edi. Vertolyotlarning yangi avlodi avvalgilarining asosiy (konstruktiv) nuqsonlari - ekipaj himoyasizligi, past jangovarlik xususiyat singari kamchiliklarni meros qilib olgan edi.

Taqqoslash uchun, Rossiyaning ko‘pnishonli Mi-17V-5 vertolyoti (Mi-8ning eksport analogi) jangovar holatda ancha ishonchli, unga texnik xizmat ko‘rsatish ham oson, qolaversa, keng ko‘lamli vazifalarni bajarish borasida dunyoda tengsizdir.

Modifikasiyalar va ishlab chiqarilgan mashinalar soni bo‘yicha ham jahon rekordchisi hisoblanadi – 12 ming dona (Airbus Helicopters kompaniyasi sentyabr oyida bir necha o‘n yillikda endigina Super Puma oilasiga mansub 1000-vertoletni yetkazib berganini e’lon qilgan edi)

Mi-17V-5 turli iqlim sharoitlarida jangovar operasiyalarni amalga oshira oladi, 4 tonnagacha foydali yuk (yoki qurollangan 24 jangchini) tashishga qodir. Rossiya mashinasi qo‘shinlarni zarba berish tomondan qo‘llab-quvvatlash, desant yetkazib berish, o‘q-dorilar zaxirasini tashishda xizmat ko‘rsatishi mumkin. E’tiborga molik jihati, amerikaliklar 2011 yil (tog‘ va cho‘llarda shiddatli jang o‘tkazish maqsadida) afg‘on armiyasi uchun 63 ta Mi-17V-5 vertolyotlarini sotib olgan va buning uchun 1,3 milliard dollarni ayashmagan edi.

Fikrimcha, Rossiyada ishlab chiqarilgan buzilmaydigan ko‘pnishonli vertolyotlar O‘zbekiston armiyasiga Airbus Helicopters mahsulotidan ko‘ra ko‘proq mobillik va naf keltirgan bo‘lardi.