Туркологиянинг пешқадам қурултойи: асрлик садо

1926 йили Баку шаҳрида ўтказилган Биринчи Туркологлар Қурултойи тарихи ва тақдири муштарак, бир тилда сўзлашувчи халқларнинг ХХ асрдаги илмий ва маданий ҳаётида алоҳида ўрин тутган муҳим воқеа бўлди. Бу йил мазкур қурултой ўтказилганига тўлиқ бир аср бўлди. Ушбу муҳим илмий йиғилишнинг мазмуни ва аҳамиятини баҳолаш мақсадида махсус давра суҳбати ташкил этилди. Унда Озарбайжон Миллий Фанлар Академияси Несими номидаги Тилшунослик институти директори, филология фанлари доктори, профессор Надир Мемедли; Ўзбекистон Республикаси Давлат қатағон қурбонлари хотираси музейи бош илмий ходими Баҳром Ирзаев; Халқаро Турк академияси мутахассиси, PhD Нурдин Усеев; Аҳмет Байтурсунов номидаги Тилшунослик институти Аҳмет Байтурсунов тадқиқотлари бўлими раҳбари, PhD Эрмухамет Маралбек иштирок этди.

Мазкур қурултойнинг ўша даврдаги аҳамияти ва бутун Турк дунёсига таъсири қандай бўлди?

Надир Мемедли:

Бу қурултой шунчаки тарихий воқеа эмас, балки узлуксиз жараённинг бошланиши эди. Унинг таъсири нафақат қабул қилинган қарорларда, балки жавобсиз қолган саволларда ҳам яшаб келмоқда. Туркология тафаккури айнан шу саволлар билан бирга ривожланиб, ўтмишидан қочмасликни, келажагини эса қайта қуришни ўрганди. Қурултойдан кейинги давр оддий йиллар кетма-кетлиги эмас, балки туркологияни чуқур англашга қаратилган узоқ сафар бўлди. Бу жараёнда янги концептуал ёндашувлар шаклланди ва Озарбайжон аста-секин ушбу илмий соҳанинг нуфузли марказларидан бирига айланди.

Бироқ бу ривожланишни фақат илмий муваффақият сифатида эмас, балки туркий халқларнинг маданий ва маънавий бирлигини қайта англашга қаратилган ҳаракат сифатида ҳам баҳолаш лозим. Қурултой бошлаб берган жараён парчаланган ва узоқлашган тарихий хотирани қайта бирлаштиришга қаратилган эди.

Бу йўлнинг энг оғир жиҳати шундаки, илмий ютуқлар оғир тарихий фожеалар билан бирга эсланади. “Туркология — ўққа тутилган олимлар илмидир” деган ибора дастлаб муболаға каби туюлса-да, аслида ХХ аср фожиасининг қисқа ва кескин ифодасидир. Бу фикр бежиз туғилмаган — 1926-йилги қурултойда қатнашган делегатларнинг кейинги аччиқ тақдири бунга далилдир.

Биринчи Бутуниттифоқ Туркологлар Қурултойи нафақат туркий халқлар, балки умуминсоний миқёсда ҳам муҳим аҳамият касб этади. У фақат академик баҳс доирасида қолмай, илмий натижалари, инсоний қадриятлари, амалга ошмаган орзулари ва вайрон бўлган тақдирлари билан тарихда ўз ўрнини эгаллади.

1930-йилларнинг тоталитар Совет муҳитида илм, аввало, мафкуравий садоқат мезони билан баҳоланди; муваффақият эса эҳтимолий таҳдид сифатида кўрилди. Шу боис қурултойда фаол қатнашган кўплаб турколог ва зиёлилар буржуа миллатчилиги, пантуркизм, панисломизм, мафкуравий саботаж, Советларга қарши фаолият ва хорижий разведка билан алоқадорлик каби асоссиз, бироқ сиёсий жиҳатдан оғир айбловларга дуч келди. Натижада илмий тафаккур суд баённомаларида жиноятга, назарий баҳс эса давлатга қарши таҳдидга айлантирилди.

Бу жараён нафақат шахслар тақдирини, балки туркологиянинг ривожини ҳам тўхтатди. Илмий мактаблар тарқалди, узвийлик узилди, билим алмашинуви сусайди. Шунга қарамай, туркологияни бутунлай йўқ қилишнинг иложи бўлмади. Жисмонан йўқ қилинган олимларнинг ғоялари ва методлари вақт ўтиши билан янада мустаҳкам эканини кўрсатди.

Илм тоталитар зўравонликдан устун бўлиб, ўз келажагини сақлаб қолди. Шу маънода “Туркология — ўққа тутилган олимлар илмидир” деган ибора нафақат фожеа тимсоли, балки илмнинг бардошлилик қудрати рамзидир.

Янги алифбога ўтиш давр талаби эдими? Бу қадам саводхонликни ошириш ва маданий алоқаларни мустаҳкамлашга қаратилганмиди?

Баҳром Ирзаев:

Юз йил аввал Бакуда ўтказилган Биринчи Бутуниттифоқ Туркологлар Қурултойида лотин алифбосига ўтиш қарори қабул қилинди. Аслида алифбо ислоҳоти масаласи Кавказ мусулмонлари, Туркия ва татар зиёлилари орасида аввалроқ ҳам муҳокама қилинган эди. Бироқ Туркистонда бу масала Совет ҳокимияти ўрнатилгач долзарб мавзуга айланди.

1918 йили Тошкентда, 1923 йили Бухорода ва 1924 йили Хивада ўтказилган имло конференцияларида лотин ёзувининг афзалликлари қайд этилган бўлса-да, асосан араб ёзувини соддалаштириш муҳокама қилинган эди.

1922 йили Тошкентда ўтказилган йиғилишда Мунаввар Қори Абдурашидхонов алифбо ислоҳотида шошилмаслик кераклигини таъкидлаб, тил қоидаларини ҳар томонлама ўрганиш зарурлигини билдирган.

1922 йили Озарбайжон лотин ёзувига ўтган илк Совет республикаси бўлди ва 1923-йили лотин алифбоси давлат алифбоси деб эълон қилинди. 1924-йили Москвада ўтказилган йиғилишда Олимжон Иброҳимов барча туркий халқлар учун ягона лотин алифбосини таклиф этди.

1926 йилги Баку қурултойидан сўнг кенг кўламли ишлар бошланди. Бу қадам нафақат алифбо алмашинуви, балки халқни жаҳолатдан чиқариш, саводхонликни ошириш ҳамда туркий халқлар ўртасида илмий ва маданий алоқаларни мустаҳкамлаш имконияти сифатида баҳоланди.

Қурултойда қатнашган олимларнинг кейинги тақдири қандай кечди?

Нурдин Усеев:

Қирғизистон номидан қурултойда Қасым Тыныстанов ва Базар Кул Данияров иштирок этди. Тыныстанов қурултойда қирғиз тилининг лотин асосидаги алифбоси ҳақида маъруза қилиб, лотин ёзувига ўтиш зарурлигини асослаб берди.

Бироқ 1938 йили у миллатчилик айби билан ўлим жазосига ҳукм қилиниб, 7 ноябрь куни ўққа тутилди. Данияров эса сиёсий айбловлар билан қамоққа олиниб, 1942 йили Свердловск вилоятидаги қамоқхонада вафот этди.

Қозоғистон делегатларининг позицияси қандай эди?

Эрмухамет Маралбек:

Қозоғистон номидан қурултойда Аҳмет Байтурсунов, Элдес Омаров, Назир Тўракулов, Билал Сулеев ва Азиз Байсеидулин қатнашди.

Қурултойда илмий терминология яратиш масаласи бўйича муҳим таклифлар илгари сурилди. Туркий халқлар учун умумий илмий терминлар луғатини тузиш масаласи кўтарилди.

Аҳмет Байтурсунов лотин алифбосига ўтишга қарши чиқиб, ислоҳ қилинган араб ёзувини сақлаб қолиш тарафдори бўлди. Унинг фикрича, алифбо алмашинуви миллий онг ривожига салбий таъсир кўрсатиши мумкин эди. Бироқ даврнинг сиёсий шароити лотин ёзувига ўтишни мажбурий қилди. 1928–1929-йилларда Байтурсунов алифбоси муомаладан чиқарилди ва лотин асосидаги янги алифбо жорий этилди.

Хулоса

1926-йили Бакуда ўтказилган Биринчи Туркологлар Қурултойи хотирамизда ўчмас из қолдирди. Бу қурултой халқ билан бирга яшаб келаётган ғояларнинг бошланиши бўлди. Юз йил аввал янграган овоз бугун яна акс-садо бермоқда. Туркий халқларнинг умумий тил ва умумий тарихий хотирани асраш истаги ҳануз долзарблигини йўқотгани йўқ.

Мазкур тарихий йиғилиш илм-фан, фикр эркинлиги ва маънавий бирлик рамзи сифатида қадрланади. Вақт ўтса-да, унинг қадри камаймайди.