O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurash: tizimli islohotlar va zamonaviy yondashuvlar

Ta’kidlash lozimki, korrupsiya zamonaviy jamiyatlar uchun eng dolzarb ijtimoiy-siyosiy muammolardan biridir. Korrupsiya davlat boshqaruvi samaradorligini izdan chiqaradi, iqtisodiy taraqqiyotga to‘siq bo‘ladi, eng muhimi, jamiyatning davlatga bo‘lgan ishonchini pasaytiradi.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining 2003 yil 21 noyabrdagi rezolyusiyasiga muvofiq, 2004 yildan boshlab “9 dekabr – Xalqaro korrupsiyaga qarshi kurashish kuni” sifatida nishonlab kelinmoqda. O‘zbekiston ham ushbu global jarayonning faol ishtirokchisi bo‘lib, mustaqillikning so‘nggi yillaridan boshlab korrupsiyaga qarshi siyosatni davlat boshqaruvining ustuvor yo‘nalishiga aylantirdi. Mamlakatimizda ushbu illatni bartaraf etish, uning ildizini chuqurdan kesish va profilaktika mexanizmlarini kuchaytirish borasida amalga oshirilayotgan tizimli islohotlar dolzarb mavzu hisoblanadi.

So‘nggi yillarda mamlakatda korrupsiyaga qarshi kurash alohida siyosiy yo‘nalish sifatida shakllantirilib, kompleks yondashuv asosida keng ko‘lamli chora-tadbirlar joriy etildi. Avvalo, korrupsiyaga qarshi kurashning institusional asoslari mustahkamlandi. Mamlakatda maxsus vakolatli tuzilma (O‘zbekiston Respublikasi Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi) tashkil etilib, ular korrupsion xavf-xatarlarni aniqlash, baholash, ularni bartaraf etish bo‘yicha davlat idoralariga metodik va tashkiliy ko‘mak berish, shuningdek, monitoring va tahlil olib borish bilan shug‘ullanmoqda. Bunday institutlar mavjudligi korrupsiyaga qarshi siyosatni bir martalik aksiyalar emas, balki davlat boshqaruvining uzviy qismiga aylantirishga imkon berdi.

Shu bilan birga, huquqiy baza modernizasiya qilindi. Davlat xizmatini tashkil etish, manfaatlar to‘qnashuvi, davlat xaridlari, davlat mulkidan foydalanish, qurilish va yer ajratish kabi korrupsiya xavfi yuqori bo‘lgan yo‘nalishlar bo‘yicha yangi tartiblar joriy etildi. Eng muhimi, bu tartiblarning asosiy maqsadi – jazolash emas, balki oldini olish, ya’ni korrupsion holatga olib keluvchi omillarni boshidan bartaraf etishdir.

Korrupsiyaning asosiy ildizi – yopiq boshqaruvdir. Shu sababli O‘zbekistonda keng miqyosda raqamli boshqaruv tizimlari joriy etilmoqda. Davlat xizmatlarining elektronlashtirilishi, onlayn lisenziyalash, masofadan turib murojaat qilish imkoniyatlari, elektron davlat xaridlari tizimining kengayishi – bularning barchasi inson omilini kamaytirish orqali korrupsiyaviy xavfni sezilarli ravishda pasaytiradi. Raqamli tizimlar ochiqlik, izchillik va hisobotlilikni ta’minlab, har bir harakatning izini qoldiradi, bu esa nafaqat nazoratni osonlashtiradi, balki fuqarolar uchun ham qulaylik yaratadi.

Yana bir muhim yo‘nalish – davlat organlarida halollik madaniyatini shakllantirish. Bugungi kunda ko‘plab idoralarda halollik, ichki kasbiy etika, manfaatlar to‘qnashuvining oldini olish bo‘yicha amaliy choralar ishlab chiqilmoqda. Xodimlar uchun muntazam treninglar, o‘quv dasturlari, tadbirkorlar va jamoatchilik bilan ochiq muloqotlar o‘tkazilmoqda. Bu jarayonlarning barchasi korrupsiyani faqat tashqi nazorat orqali emas, balki ichki madaniyat orqali ham kamaytirish mumkinligini anglatadi.

Jamoatchilik nazorati ham korrupsiyaga qarshi siyosatning ajralmas qismiga aylandi. Ommaviy axborot vositalarining faoliyati, fuqarolik jamiyati tashkilotlari ishtiroki, ochiq ma’lumotlar portallari, murojaatlarni ko‘rib chiqish tizimlarining yaxshilanishi – bular davlat boshqaruvida oshkoralikni oshirib, jamiyatdagi norozilik yoki muammolarni tezda aniqlashiga imkon bermoqda. Davlat siyosati endi “yopiq eshiklar ortida” emas, balki jamoatchilik bilan hamkorlikda shakllanmoqda.

Bundan tashqari, shuni ham alohida qayd etishimiz lozimki, so‘nggi yillarda korrupsiyaga qarshi kurashda jazoga muqobil mexanizmlar – profilaktika, tahlil va ta’lim ustuvorlik kasb etdi. Korrupsiyaning ildiz sabablarini aniqlash, korrupsion holatlarga yo‘l ochuvchi jarayonlarni qayta ko‘rib chiqish, xodimlarga o‘quv dasturlarini yo‘lga qo‘yish, shuningdek, bolalar va yoshlar o‘rtasida halollik tamoyillarini targ‘ib qilish – bu uzoq muddatli, lekin barqaror natija beruvchi strategik yondashuvdir.

Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurash bir necha yo‘nalishda – institusional islohotlar, huquqiy mexanizmlarni yangilash, raqamlashtirish, davlat xizmatlarining shaffofligini oshirish va halollik madaniyatini rivojlantirish orqali izchil amalga oshirilmoqda. Bu yo‘nalishlarning uyg‘unligi korrupsiya bilan kurashni faqat jazolash tizimi emas, balki keng qamrovli ijtimoiy davlat strategiyasiga aylantirmoqda.

9-dekabr – Xalqaro korrupsiyaga qarshi kurash kuni munosabati bilan aytish mumkinki, O‘zbekistonda korrupsiya endi “yopiq mavzu” emas, balki davlat, jamiyat va fuqarolarning hamkorligi orqali unga qarshi kurash barqaror va tizimli jarayonga aylangan.

Qahramon Mirsafayev,

Toshkent shahar sudi sudyasi