Ўзбек тили грамматикаси йигирма йил ичида ўзгариб кетиши мумкинми?!

Энди ҳисобот ёзиши керак бўлган иқтисодчи ҳам, дарс ишланмасини тайёрлаётган ўқитувчи ҳам, ҳатто янги ғоя устида бош қотираётган ижодкор ҳам беихтиёр сунъий интеллект ва чатботларга суянмоқда. Икки қатор топшириқ ва қисқа фурсатда тайёр матн кўз ўнгингизда намоён бўлади. Бу қулайлик, вақтни тежаш ва чиройли жумлалар жозибаси бизни шу қадар ўзига ўргатиб қўйдики, эндиликда кўпчилик “мустақил фикрлаш”, деган оғир юкни сунъий онг елкасига ортиб қўйишга одатланди.

Бугун биз “тез тайёр матнлар”нинг жозибадор, аммо алдамчи даврига кирдик. Сунъий интеллект тақдим этаётган жумлалар дастлаб кўзга жуда бехато кўринади. Улар равон, тартибли ва эстетик жиҳатдан деярли нуқсонсиз кўринади. Шу боис, кўпчилик бу технологияни интеллектуал муаммоларнинг энг тезкор ечими сифатида қучоқ очиб қарши олди. Бироқ, бу “бегона” матнларнинг энг асосий ва тўлдириб бўлмас камчилиги шундаки, уларда инсон тажрибасининг чиғириғидан ўтган ҳаётий “таъм” ва “руҳият” уйғунлиги етишмайди. Аслида, ҳақиқий матннинг ҳар бир сатри муаллифнинг шахсий кузатуви, изтироби ва тафаккури билан суғорилган бўлиши шарт. Бу бойлик – машина алгоритмлари томонидан ҳеч қачон яратиб бўлмайдиган, фақат инсонга хос бўлган ноёб ва жонли хусусиятдир. Ҳақиқий билим ва чинакам ижод фақат инсоннинг ўз ички дунёсидан, сезги ва фикрларининг ўзаро тўқнашувидан дунёга келади. Бу – йиллар давомида синовдан ўтган хатолар, оғриқли дарслар ва ҳаётий хулосаларнинг мевасидир. Тўғри, технология ажойиб ёрдамчи: у матнни сониялар ичида шакллантириши, изчил структурага солиши ёки имло хатоларини тузатиши мумкин. Аммо у ҳеч қачон матнга “ҳаёт нафаси”ни, шахсий овозни ва ўқувчининг юрагига етиб борадиган ички ҳиссиётни бера олмайди.

Ҳозир дунё технологиялари майдонида чатботлар ва тил моделларининг мисли кўрилмаган тезликда ривожланиши шунчаки техник янгилик эмас, балки тилнинг яшаш тарзига қилинган улкан “интервенция”дир. Тил энди фақат мулоқот воситаси эмас, балки улкан маълумотлар базасининг математик эҳтимолликларига айланяпти. Инглиз, испан, хитой ёки рус тиллари аллақачон сунъий интеллектнинг асосий “ишчи майдони”га айланган бўлса-да, ўзбек тили сегментида бу жараён ўзига хос, зиддиятли ва шиддатли кечмоқда. Илмий таҳлилларга таянсак, Ўзбекистон рақамли тизимида биз тилнинг “филтрланган ренессанси” ва “грамматик стандартлашув” чорраҳасида турибмиз. Бир томондан, сунъий интеллект чатботлари ва таржимонлари ўзбек тилини глобал ахборот тизимига интеграция қилмоқда – энди дунёнинг энг мураккаб илмий матнлари сониялар ичида она тилимизга ўгириляпти. Бу тилимизнинг “яшовчанлик қобилияти”ни оширади. Бироқ, танганинг иккинчи томони ҳам бор: сунъий онг ўзбек тилининг ўша қадимий, пурмаъно ва мураккаб синтактик қурилишини ўзига хос тарзда “қисқартириб”, соддалаштириб бермоқда. Натижада матнларда ўзбекона нозик ифодалар, лутф ва сўз ўйинлари ўрнини қуруқ, содда жумлалар эгаллай бошлайди. Тилимизнинг грамматик ўзаги мустаҳкам кўринади, лекин унинг маъно бойлиги, руҳияти аста-секин камайиб бормоқда. Биз хатоларини сунъий интеллект тузатган силлиқ ва равон жумлаларга ўрганиб борар эканмиз, ўзбек тилининг бетакрор, жонли ва ўзига хос жозибасидан узоқлашиб бораётганимизни сезмай қоляпмиз. Ҳар бир ибора, ҳар бир сўз ўзбек тилининг тарихий қиёфасини, нозик ҳис-туйғуларини сақлаб туради. Сунъий интеллект эса уни тез ва қулай, лекин баъзан жўн вариантда тақдим этади.

– Бугун сунъий интеллектга асосланган чатботлар инсон фаолиятининг деярли барча соҳаларига кириб борди ва уларнинг ишлаш принципи кўпчиликни қизиқтирмоқда. Аслида, бу тизимлар тилни инсон каби тушунмайди, балки улкан ҳажмдаги матнлар асосида ўрганилган эҳтимоллик моделларига таянади. Яъни, улар берилган савол ёки топшириққа жавоб беришда “кейинги сўз қайси бўлиши эҳтимоли юқори?”, деган ҳисоб-китоб асосида матн тузади. Шу сабабли чатботлар яратган матнлар кўпинча грамматик жиҳатдан тўғри, мантиқан изчил ва ўқишга қулай бўлади. Бироқ, бу сифат тасодифий эмас – у бир неча муҳим омилларга боғлиқ. Энг аввало, модел ўргатилган маълумотлар базасининг ҳажми ва сифати катта роль ўйнайди. Ҳозир машҳур “ChatGPT”, “Gemini” ва “DeepSeek” каби сунъий интеллект тизимлари ўзбек тилида асосий ёрдамчи воситага айланган, лекин уларнинг имкониятлари ҳали инглиз тилидагидек мукаммал эмас. Бунинг асосий сабаби ўзбек тилидаги рақамли матнлар ҳажмининг нисбатан камлигидир. Шунга қарамай, улар таржима ва матн яратишда тобора ривожланиб бормоқда. Масалан, инглиз тилидаги оддий гаплар кўпинча тўғри ва тушунарли тарзда ўзбекчага ўгирилади, лекин мураккаб ёки бадиий матнларда баъзан бегона тилнинг мантиқий қолиплари сезилиб қолади. Айрим ҳолларда жумлалар грамматик жиҳатдан тўғри бўлса-да, ўзбек тилига хос оҳанг ва табиийлик етишмайди, – дейди Тошкент халқаро кимё университети Мехатроника ва робототехника йўналиши магистранти Камолиддин Нишонов.

Мутахассиснинг ушбу фикрлари бизни жиддий бир ҳақиқат қаршисида тўхтатади: сунъий интеллект шунчаки матн терувчи “робот” эмас, у ўзбек тили грамматикасининг асрий, ҳатто дарсликларга кирмаган “ёзилмаган қонуниятларини” ҳам ўзгартиришга қодир улкан кучдир. Ўзбек тили ўзининг агглютинатив табиати билан сўз ясовчи ва шакл ясовчи қўшимчалар занжиридан иборат бўлиб, бу занжирда ўзига хос математик аниқлик ва мантиқий гўзаллик яширинган. Бироқ, бугунги алгоритмлар бу ноёб занжирни кўпинча инглиз тили синтаксисининг қатъий қолипларига мослаштиришга уринаётгани хавотирлидир. Биздаги лутфга бой мажҳул нисбатлар, жумлага оҳангдорлик берувчи мураккаб феъл бирикмалари ўрнини сунъий онг таклиф қилаётган қисқа, қуруқ ва кескин конструкциялар эгалламоқда. Бу эса матннинг ташқи кўринишини силлиқлаштирса-да, унинг ичидаги “ўзбекона руҳ”ни сўндирмоқда. Шу нуқтада тилшунослар, IT-мутахассислар ва бутун жамият олдида улкан бир савол кўндаланг турибди: биз сунъий интеллектни ўзбек тилининг бой хазинаси асосида тарбиялаймизми ёки она тилимизни машина алгоритмларининг қисқа ва қулай қолипларига қурбон қиламизми?

Агар биз бугун рақамли маконда ўзбек тилининг миллий ва сифатли корпусини шакллантиришга улгурмасак, эртага фарзандларимиз чатботлар томонидан “таҳрирланган”, таъми ва ҳиди йўқолган сунъий тилда гаплаша бошлайди. Бу тилнинг грамматик шакли сақланиб қолиши мумкин, аммо унинг семантик қатлами қашшоқлашиши муқаррар. Биз грамматикани янгитдан шакллантирмаяпмиз, балки уни технология тушуна оладиган даражагача “соддалаштириб”, ўзлигимиздан узоқлашмоқдамиз.

Ушбу хавотирлар шунчаки лирик чекиниш эмас, балки тилимизнинг рақамли истиқболи билан боғлиқ ҳаёт-мамот масаласидир. Хўш, сунъий интеллект ўзбек тилини “соддалаштириб” юбормаслиги учун нима қилиш керак? Тилимизнинг бой хазинасини рақамли дунёга қандай “экспорт” қила оламиз?

– Албатта, сунъий интеллект – бу “бўш идиш”. Унга нима қуйсангиз, шуни беради. Бугунги чатботларнинг ўзбекча матнлари нега “қуруқ”? Чунки улар ўрганаётган рақамли маълумотлар базаси асосан интернетдаги чала-пула таржималар ёки ижтимоий тармоқлардаги саёз матнлардан иборат. Асосий вазифамиз – миллий корпусни мумтоз адабиётимиз, бадиий дурдоналаримиз ва халқ шеваларининг бой имкониятлари билан тўлдиришдир. Агар биз тизимга “Ўткан кунлар”даги тасвирларни, халқ достонларидаги жонли ибораларни тизимли равишда юклай олсак, сунъий интеллект матнни таҳрир қилаётганда “калка”га эмас, балки миллий услубимизга таянадиган бўлади. Биз тилни фақат дарсликларда сақлаб қола олмаймиз. Агар ўзбек тили сунъий интеллектнинг “ишчи тили”га айланмаса, у секин-аста фаол қўлланишдан чиқиб кетиши мумкин. Шу билан бирга, агар она тилимизни асраш ва уни рақамли муҳитда ривожлантириш бўйича зарур чоралар кўрилмаса, яқин йигирма йил ичида ўзбек тилининг грамматикаси ҳам бошқа тиллар таъсирида сезиларли даражада ўзгариши эҳтимоли мавжуд. Биз алгоритмларга тилимизнинг мантиқий гўзаллигини ўргатишимиз керак. Масалан, ўзбек тилидаги битта сўзга ўнлаб қўшимча қўшиб, бутун бир гап маъносини ифодалаш мумкин. Бу – математик мўъжиза. Агар сунъий интеллект бу мўъжизани “тушуниб” етса, у ўзбек тилини соддалаштирмайди, аксинча, унинг имкониятларини дунёга намоён қилади, – дейди Муҳаммад ал-Хоразмий номидаги Тошкент ахборот технологиялари университети доценти, филология фанлари бўйича фалсафа доктори Гавҳар Сайдалиева.

Ушбу фикрлар бир муҳим ҳақиқатни кўрсатади: сунъий интеллект ўзбек тили учун ҳам таҳдид, ҳам имкониятдир. Агар биз бу “бўш идиш”ни миллий адабиётимиз ва сифатли манбалар билан тўлдирмасак, уни бошқа тиллар қолиплари эгаллаши табиий. Шу боис, тилнинг “рақамли суверенитети” бугун ҳар қачонгидан ҳам долзарб.

Жаҳон тажрибаси шуни кўрсатадики, масала ечими бор. Масалан, Эстония миллий тилини рақамли муҳитда ривожлантириш орқали катта натижаларга эришган.

Хулоса шуки, сунъий интеллект тилни ўзгартирувчи эмас, балки уни қандай йўналтирсак, шундай шакллантирадиган воситадир. Асосий вазифа – ўзбек тилининг рақамли муҳитда сифатли ва кенг қамровли базасини яратишдир. Агар биз бу ишни уддаласак, сунъий интеллект тилимизни янада бойитади. Акс ҳолда эса, унинг соддалашиши муқаррар. Демак, бугунги куннинг энг муҳим вазифаси – ўзбек тилининг рақамли келажагини онгли равишда шакллантиришдир.

Назим БЎРОНОВ,

тадқиқотчи, журналист