Остона саммити: Шавкат Мирзиёев қандай таклифларни илгари сурди?

Қозоғистон пойтахти Остона шаҳрида Минтақавий экологик саммит — “RES 2026” ўз ишини бошлади (22–24 апрель). Ушбу форум давлатлар раҳбарлари, халқаро ташкилотлар, молиявий институтлар ва экспертлар ҳамжамиятини бирлаштириб, Марказий Осиёдаги экологик ҳамда иқлим муаммоларига ечим топиш учун энг йирик платформага айланди.

Саммит БМТ кўмагида ўтказилмоқда ва сув ресурслари, энергетика, иқлим ўзгариши ҳамда барқарор ривожланиш масалаларида мувофиқлаштирилган ёндашувларни ишлаб чиқишга қаратилган. Дастур доирасида давлат раҳбарлари даражасида ялпи мажлислар, мавзули муҳокамалар ва амалий ташабботлар тақдимоти режалаштирилган.

Алоҳида эътибор кучайиб бораётган экологик таҳдидлар — сув танқислиги, ерларнинг деградацияси, музликларнинг эриши ва биохилма-хилликнинг йўқолиши каби муаммоларга қаратилган. Бу омиллар минтақа мамлакатлари иқтисодиёти ва хавфсизлигига бевосита таъсир кўрсатмоқда.

Саммитнинг очилиш маросимида Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев нутқ сўзлади. Давлат раҳбари ўз чиқишида асосий муаммолар ва минтақавий ҳамкорликнинг устувор йўналишларини белгилаб берди.

“Бугунги кунда экологик муаммоларни глобал иқлим ўзгаришларидан айри ҳолда кўриб чиқиб бўлмайди. Глобал исиш суръатларининг тезлашиши давом этмоқда, Марказий Осиё минтақасида эса ҳарорат икки баробар тезроқ кўтарилмоқда. Минтақа музликларининг қарийб учдан бир қисми йўқолди, ёғингарчилик тартибининг беқарорлиги кузатилмоқда, сув ресурслари танқислиги ортиб бормоқда. Ер майдонларининг 80 миллион гектари аллақачон деградацияга учради”, — деди Президент.

Нутқ давомида Шавкат Мирзиёев экологик ҳамкорликни мустаҳкамлашга қаратилган қатор ташаббусларни илгари сурди. Жумладан, саноатни модернизация қилиш ва чиқиндиларни камайтириш учун “яшил” молиялаштиришни жалб этувчи “Марказий Осиёнинг тоза ҳавоси” давлатлараро консорциумини ташкил этиш таклиф қилинди. Шунингдек, “Green University” ҳузуридаги чўлланишга қарши кураш марказига минтақавий мақом бериш ташаббуси илгари сурилди. Иқтисодий чоралар сифатида эса “Марказий Осиё яшил савдо йўлаги”ни йўлга қўйиш, экологик стандартларни ўзаро тан олиш ҳамда иқлим лойиҳалари учун ягона инвестиция портфелини шакллантириш режалаштирилган.

Бундан ташқари, илмий ва институционал ташаббуслар ҳам илгари сурилди. Хусусан, атроф-муҳит ўзгаришларининг ягона минтақавий атласини яратиш, шунингдек, Табиатни муҳофаза қилиш халқаро иттифоқининг Тошкентдаги минтақавий офиси мувофиқлаштирувида “Марказий Осиё Қизил китоби”ни ишлаб чиқиш таклиф қилинди. Экологик таълимни ривожлантириш ва ёшларни жалб этишга ҳам алоҳида эътибор қаратилган бўлиб, 2027 йилда Ўзбекистонда Бутунжаҳон ёшлар иқлим форумини ўтказиш ташаббуси билдирилди. Шунингдек, Самарқандда Глобал экологик фонднинг VIII Ассамблеяси ва сувни тежаш бўйича Жаҳон форуми каби йирик халқаро тадбирлар ўтказилиши қайд этилди.

Саммит ялпи мажлис билан бошланди ва унда давлатлар раҳбарлари ҳамда халқаро ташкилотлар етакчилари иштирок этиб, кейинги муҳокамалар учун стратегик йўналишлар белгилаб олинди.

“RES 2026” кун тартиби саккизта устувор йўналишни қамраб олади – иқлим ўзгаришига мослашишдан тортиб ресурсларни барқарор бошқариш, озиқ-овқат хавфсизлиги, ҳаво ифлосланишига қарши кураш ҳамда экологик ва рақамли кўникмаларни ривожлантиришгача.

Форум дастуридан 58 тадбир ўрин олган бўлиб, улар орасида 17 юқори даражадаги сессия, Марказий Осиё давлатлари ўртасидаги 4 учрашув ҳамда 37 давра суҳбати, конференция ва семинарлар мавжуд. Бу эса сиёсий мулоқотни амалий ечимлар ишлаб чиқиш ва илғор тажриба алмашиш билан уйғунлаштириш имконини беради.

Саммит якунида бир қатор стратегик ҳужжатлар қабул қилиниши кутилмоқда. Уларнинг энг асосийси Марказий Осиё давлатлари раҳбарларининг “Марказий Осиё экологик бирдамлиги” қўшма декларацияси бўлади. Ушбу ҳужжат минтақа мамлакатларининг барқарор ривожланиш соҳасида ҳамкорликни чуқурлаштиришга содиқлигини мустаҳкамлайди. Бундан ташқари, 2026–2030 йиллар учун БМТ агентликлари билан ҳамкорликдаги минтақавий ҳаракат дастури тасдиқланади.

Умуман олганда, “RES 2026” доирасида 51 та ҳужжат имзоланиши режалаштирилган. Улар қаторига 13 та меморандум, 16 та қўшма баёнот ва келишувлар, 16 та минтақавий ва миллий ташаббуслар ҳамда аниқ экологик ечимларни амалга оширишга қаратилган 6 та инвестиция лойиҳаси киради.