Nikoh shartnomasi – oila mustahkamligining garovi

Ma’lumki, oilaviy munosabatlarda nikoh alohida o‘rin tutadi, binobarin erkak bilan ayol o‘rtasidagi nikoh oila asosini tashkil etadi. Nikoh er-xotinning o‘zaro ahdlashuvi, ittifoq sifatida muayyan shartlarga rioya qilinib tuziladi. Bunday shartlar nikohning qonuniyligini, nikohlanuvchilarning erk-irodasi ifodalanganligini, o‘ziga xos biologik oqibatlar bilan bog‘liqligini ta’minlashga xizmat qiladi.

Erkak va ayol oila qurar ekan, ular o‘z zimmasiga muayyan majburiyatlarni oladilar. Ular o‘rtasida vujudga keladigan mulkiy masalalar qonun bilan ham, shartnoma bilan ham tartibga solinishi mumkin.

O‘zbekiston Respublikasining oila to‘g‘risidagi qonun hujjatlariga binoan oilaviy munosabatlarda er va xotin bab-baravar shaxsiy va mulkiy huquqlarga egadir. Teng huquqdan foydalanish bilan ular zimmasida majburiyatlar bab-baravar bo‘ladi.

O‘zbekiston Respublikasi Oila Kodeksining 29-moddasida nikoh shartnomasiga quyidagi tarif berilgan: nikohlanuvchi shaxslarning yoki er va xotinning nikohda bo‘lgan davrida va (yoki) er va xotin nikohdan ajratilgan taqdirda ularning mulkiy huquq hamda majburiyatlarini belgilovchi kelishuvi nikoh shartnomasi deb hisoblanadi.

Nikoh shartnomasi er va xotinning mavjud mol-mulkiga nisbatan ham, bo‘lg‘usi mol-mulkiga nisbatan ham tuzilishi mumkin.

O‘zbekiston Respublikasi Oila Kodeksining 30-moddasida nikoh shartnomasini tuzish tartibi belgilangan bo‘lib, unga ko‘ra nikoh shartnomasi nikoh davlat ro‘yxatiga olinguniga qadar ham, shuningdek nikoh davrida ham tuzilishi mumkin. Nikoh davlat ro‘yxatiga olingunga qadar tuzilgan nikoh shartnomasi nikoh davlat ro‘yxatiga olingan kundan boshlab kuchga kiradi. Nikoh shartnomasi yozma shaklda tuziladi va notarial tartibda tasdiqlanishi lozim.

Kodeksning 31-moddasida nikoh shartnomasining mazmuniga qo‘yilgan talablar ko‘rsatilgan bo‘lib, unga ko‘ra er va xotin nikoh shartnomasiga ko‘ra birgalikdagi umumiy mulkning qonunda belgilangan (ushbu Kodeksning 23-moddasi) tartibini o‘zgartirishga, er va xotinning barcha mol-mulkiga, uning ayrim turlariga yoxud er va xotindan har birining mol-mulkiga nisbatan birgalikdagi, ulushli yoki alohida egalik qilish tartibini o‘rnatishga haqlidir. Nikoh shartnomasi er va xotinning mavjud mol-mulkiga nisbatan ham, bo‘lg‘usi mol-mulkiga nisbatan ham tuzilishi mumkin. Er va xotin nikoh shartnomasida o‘zaro moddiy ta’minot berish, oila xarajatlarini ko‘tarish, bir-birining daromadida ishtirok etish, boshqa shaxslar bilan mulkiy shartnomalar tuzish, birgalikda tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanish bo‘yicha o‘z huquq va majburiyatlarini belgilab olishga, nikohdan ajralganda er va xotindan har biriga beriladigan mulkni aniqlab olishga, shuningdek nikoh shartnomasiga er va xotinning mulkiy munosabatlariga oid boshqa qoidalar kiritishga haqli. Nikoh shartnomasida nazarda tutilgan huquq va majburiyatlar muayyan muddat bilan cheklanishi yoki muayyan shart-sharoitning yuzaga kelishi yoxud kelmasligiga bog‘liq qilib qo‘yilishi mumkin. Nikoh shartnomasi er-xotinning huquq layoqati yoki muomala layoqatini, ularning o‘z huquqlarini himoya qilish uchun sudga murojaat qilish huquqlarini cheklashni, er-xotin o‘rtasidagi shaxsiy nomulkiy munosabatlarni, er-xotinning bolalarga nisbatan bo‘lgan huquq va majburiyatlarini tartibga solishni, mehnatga layoqatsiz ta’minot olishga muhtoj er yoki xotinning huquqini cheklovchi qoidalarni, er va xotindan birini o‘ta noqulay holatga solib qo‘yuvchi yoxud oila to‘g‘risidagi qonun hujjatlarining normalariga zid keluvchi boshqa shartlarni nazarda tuta olmaydi.

Kodeksning 32-moddasida nikoh shartnomasini o‘zgartirish va bekor qilish tartibi belgilangan. Unga ko‘ra nikoh shartnomasi er-xotinning kelishuvi bilan istalgan vaqtda o‘zgartirilishi yoki bekor qilinishi mumkin. Nikoh shartnomasi qanday shaklda tuzilgan bo‘lsa, uning o‘zgartirilishi yoki bekor qilinishi ham shunday shaklda amalga oshiriladi. Nikoh shartnomasini bajarishdan bir tomonlama bosh tortishga yo‘l qo‘yilmaydi. Nikoh shartnomasi er-xotindan birining talabi bilan O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksida belgilangan asoslar va tartibda sudning hal qiluv qarori bilan o‘zgartirilishi yoki bekor qilinishi mumkin. Nikoh tugatilgan paytdan boshlab nikoh shartnomasining amal qilishi ham tugaydi, nikoh shartnomasida nikoh tugatilganidan keyingi davr uchun nazarda tutilgan majburiyatlar bundan mustasno.

Nikoh shartnomasi ko‘pincha muddatsiz tuziladi. Ma’lum vaqt o‘tgach yoki istalgan vaqtda er-xotin kelishib, unga o‘zgartirish kiritishlari, uni bekor qilishlari mumkin. Uni bajarishdan bir tomonlama bosh tortishga yo‘l qo‘yilmaydi. Odatda, taraflardan biri ma’lum sababga ko‘ra shartnomani bajarolmasa, uni o‘zgartirish yoki bekor qilishni taklif etishi kerak. Kelishuv orqali shartnoma notarial tartibda, aks holda, sud orqali bekor qilinadi.

Kodeksning 33-moddasiga ko‘ra, nikoh shartnomasi sud tomonidan O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksida nazarda tutilgan asoslar bo‘yicha to‘la yoki qisman haqiqiy emas deb topilishi mumkin. Nikoh shartnomasining shartlari ushbu Kodeks 31-moddasi beshinchi qismining talablariga zid kelsa, sud er-xotindan birining talabiga binoan nikoh shartnomasini to‘la yoki qisman haqiqiy emas deb topishi mumkin.

Demak ushbu moddaga asosan, nikoh shartnomasining haqiqiy emas deb topilishiga uning qonun talablariga rioya qilmay tuzilgani asos bo‘ladi. Haqiqiy emas deb topilganda nikoh shartnomasi hech qanday huquqiy oqibat tug‘dirmaydi va taraflar mulkiy munosabatda dastlabki holatga qaytadilar.

Xulosa qilib aytganda, nikoh shartnomasi oilaning mustahkam tayanchi sifatida xizmat qiladi.

Oybek Jiyanov,

FIB Rishton tumanlararo

sudining sudyasi