Me’mor Sinon: me’morchilik tarixining buyuk va monumental siymosi!

Usmoniylar imperiyasining eng shonli davrida butun imperiya bo‘ylab qad ko‘targan binolari bilan nomi tarixga oltin harflar bilan yozilgan mashhur Me’mor Sinon Edirnani ham me’morchilik nuqtai nazaridan eng muhim manzilga aylantirdi.

Me’mor Sinon faoliyatining eng cho‘qqisi Edirnedagi Selimiya masjidi bo‘lib, u 1575 yilda qurib bitkazilgan. Sinon 1557 yilda qurgan Sulaymoniya masjidiga “shogird ishi” deb ta’rif bergan bo‘lsa, Selimiya masjidini “ustozning ishi” deb baholashi bu inshootga bergan ma’noni yaqqol ochib beradi.

Selimiya masjidining eng ko‘zga ko‘ringan xususiyatlaridan biri uning ulkan gumbazidir. Gumbaz Istanbuldagi Ayasofya gumbazidan kengroq bo‘lib, to‘rtta fil oyog‘iga qurilgan. Bu uslub arxitektura nuqtai nazaridan burilish nuqtasi hisoblanadi.

Sinonning Edirnedagi boshqa obidalari

Edirnada Me’mar Sinon qoldirgan izlar faqat Selimiya masjidi bilan cheklanmaydi. Shaharning savdo yo‘llari va ijtimoiy hayotini shakllantiruvchi muhim inshootlar ham uning me’moriy yondashuvini aks ettiradi.

Rustam Posho karvonsaroyi (1561): Qonuniy Sulaymonning kuyovi Rustam Posho nomiga qurilgan karvonsaroy Usmonli savdo tarmog‘ining eng muhim bekatlaridan biri bo‘lgan. Savdogarlarni tunab qolishi uchun qurilgan bu inshoot Sinonning funksional me’moriy yondashuvini aks ettiradi. Karvonsaroy bugungi kunda qayta tiklanib, Usmonli savdo madaniyatini ochib beruvchi turistik hududga aylantirilgan.

Defterdar Mustafo Posho masjidi (1570): Sinonning toshsozlikdagi mahoratining muhim namunalaridan biri. U kichik hajmdagi inshoot bo‘lsa-da, ichki tartibi va yorug‘likdan foydalanish nuqtai nazaridan e’tiborni tortadi.

Ali Posho bozori: Ushbu bozor 1569 yilda qurilgan bo‘lib, urushlar paytida o‘z ahamiyatini yo‘qotgan. 1950 yillardan keyin qayta jonlangan bozor 1992 yildagi katta yong‘inda butunlay vayron bo‘lgan. 1997 yildagi restavrasiyadan so‘ng bozor hali ham savdo dinamikasi saqlanib qolgan joylardan sanaladi.

Yalnizgo‘z ko‘prigi: Tunja daryosi ustidagi ko‘prik 1567 yilda qurilgan. Shahar markazini Yangi Imorat mahallasiga bog‘laydigan ko‘prik Boyazid II ko‘prigiga qo‘shimcha sifatida qurilgan.

Sokullu Mehmet Posho hammomi: Uch Sherefeli masjid yonidagi hammom 1569 yilda qurilgan. Zilzilalar va yong‘inlar paytida turli ta’mirlardan o‘tgan. U 1970 yildan beri ijaraga olinib, jismoniy shaxslar tomonidan boshqariladi.

Adolat saroyi: Edirne saroyi joylashgan hududda 1561 yilda Qonuniy Sulton Sulaymonning buyrug‘i bilan qurilgan. Ustma-ust uch xonadan iborat bo‘lgan minoraning yuqori qavatida sultonning hovuzli saroyi joylashgan.

Sang-i arz va sang-i ibret toshlari Adolat qasrining Qonuniy ko‘prigiga qaragan tomonida joylashgan. Qolgan toshning narigi tomonida qatl qilinganlarning boshlari, hatto Merzifonlu Qora Mustafo poshoning boshi ham bu toshda ko‘rsatilganligi aytiladi.

Qonuniy ko‘prigi: U to‘rtta ko‘zli va saroyni shahar bilan bog‘lab turgani uchun Saroy ko‘prigi deb ham ataladi. Ko‘rik 1554 yilda Sulaymon podshohning buyrug‘i bilan Me’mor Sinon tomonidan qurilgan. Sulton Salim majmuasi, Sulton Salim II Dorulhadisi, Sulton Salim II Darulkurrasi, Sulton Salim II maktabi ham Me’mor Sinon asarlaridandir.

Havsa Sokullu Mehmet Posho majmuasi: 1577 yilda Sokullu Mehmet Poshoning buyrug‘i bilan o‘g‘li Kasım Posho nomiga qurilgan.

Bulardan tashqari turli imoratlar va suv yo‘llari qurilishiga ham o‘z hissasini qo‘shgan Me’mor Sinonning yutug‘i faqat tosh va g‘ishtlardan iborat emas. Uning asarlari Usmonli imperiyasining san’at va me’morchilikka qanchalik ahamiyat berganini, uning texnik mahorati va muhandislik dahosini namoyish etadi.

“U 50 yillik me’morchilik hayotida 400 ta bino qurdi”

Sinon va Selimiya masjidi fondi (SİSEV) bosh direktori, usta me’mor Mehmet Ali Esmerning aytishicha, Edirnada Me’mor Sinonning 13 ta asari bor.

Bu asarlarning eng kattasi va eng muhimi Selimiya masjidi ekanligini ta’kidlagan Esmer, “Menimcha, ikkita muhim jihat bor. Birinchisi, Me’mor Sinonning 50 yillik umrini bag‘ishlagan 400 ta asari va turk madaniyatining ming yillik tarixi. Sinonni Me’mor Sinon qilgan narsa, ming yillik turk madaniyatining shu kunlarga olib kelgan to‘plamidir”, - dedi.

“Me’mor Sinondan oldingi Hassa Ojag‘i an’anasi bor, turk me’morchiligi an’anasi bor. Minglab yillar davomida ishlab chiqilgan qurilish texnikasi bor. Me’mor Sinon yangi askarlik paytida qayerda bo‘lmasin, inshootlarni ko‘zdan kechirib, ularning qurilish texnikasini o‘zlashtirdi, u yerdagi gildiyalardan kerakli ma’lumotlarni o‘rgandi va bularning barchasini yillar tajribasi bilan birlashtirib, 50 yillik me’moriy hayotiga 400 ta asar joylashtirdi”, - dedi Me’mor Sinonni faqat o‘z davrida baholashning to‘g‘ri emasligini, o‘tmish izlarini ham tahlil qilish muhimligini bildirgan Esmer.

“U hamma narsani kuchli bilim va ongli ravishda qilgani ko‘rinib turibdi”

Esmer turk madaniyatida Qoraxoniylardan Usmoniylargacha bo‘lgan me’morchilik an’anasi borligini, davlatlar o‘zgarsa ham an’analarga sodiqlik o‘zgarmasligini ta’kidlab, shunday davom etdi:

“Me’mar Sinon ana shu bilim va ma’lumotlardan unumli foydalanib, uni kelejak avlodga eng yaxshi tarzda taqdim etgan bebaho olimdir. Hamma ishni kuchli bilim va ong bilan qilgani yaqqol ko‘rinib turibdi. Uning turk madaniyatiga sodiqligini asarlaridagi izlardan ham ko‘rsak bo‘ladi”.