Abdulla Avloniy nega tarjimai holini o‘zgartirgan?

Adabiyot va san’at ahli ijodini o‘rganishda ijodkor haqidagi barcha ma’lumotlar muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, zamona zayli bilan hayoti va ijodi yetarli o‘rganilmagan yoki o‘sha davr talabiga ko‘ra, tarjimai holiga xolis va haqqoniy yondashilmagan adib bo‘lsa! Shu ma’noda yurtimizning yaqin o‘tmishida ozodlik uchun o‘z hayotini qurbon qilgan jadidchilik namoyandalari taqdiri jiddiy izlanishga muhtoj.

Avloniyning hayoti boshqa jadidchilarnikidan bir oz farqli kechgan. Masalan, Abdulla Avloniy qatag‘on qilinmagan, ammo 1966 yilgacha uning ijodi o‘rganilmagan, asarlari chop etilmagan. Aynan shu davrda bir oz muddat siyosatda o‘zgarish sodir bo‘lib, Sobiq ittiffoqda qatag‘on qurbonlari haqidagi ma’lumotlar ommaga taqdim etilgan.

Tarixdan ma’lumki, buyuk insonlar yonida doimo ularni qo‘llab-quvvatlab turuvchi donishmand ayollari bo‘lgan. Bibixonim, Nodirabegimlar bunga yaqqol misol. Abdulla Avloniyga tegishli boy madaniy meros bugungi kungacha yetib kelishida ham u kishining zavjasi Salomat ayaning alohida o‘rni bor. Hozirgacha bu alloma haqidagi aksariyat nodir ma’lumotlarda Salomat aya Islomovaning adabiyotshunos Begali Qosimovga 1966 yili taqdim etgan qo‘lyozma va hujjatlarga tayaniladi.

Qatag‘on yillari Abdulla Avloniy “xalq dushmani” sifatida qoralanmasa-da, o‘limidan so‘ng asarlari chop etilmagan. Go‘yo, bevaqt o‘limi bilan Avloniy o‘z sha’ni, oilasi tinchligini xavf-xatardan himoya qilib qolgandek.

Demak, sovet davri siyosati barcha jadidlar kabi Abdulla Avloniy asarlaridagi ezgu niyatlardan ham “ko‘ngli to‘lmagan”, uning g‘oyalari Sovet siyosatiga “to‘g‘ri kelmagan”. 1934 yildan 1966 yilgacha Salomat aya Abdulla Avloniy asarlari qadri vaqti kelib juda baland bo‘lishini bilgan. Qo‘lyozmalarni asrab-avaylagan, zamonlar o‘zgarib, diyorimiz ma’rifatparvarlariga nisbatan munosabat o‘zgarishiga ishongan.

Abdulla Avloniy taqdirida sadoqatli va vafodor bu ayolning tutgan o‘rni borasida qator ilmiy izlanishlar olib borish yosh tadqiqotchilarimiz oldida turgan navbatdagi vazifalardan biridir. Garchi, Salomat Islomova haqida ma’lumot juda oz bo‘lsa-da, bir narsa aniqki, Avloniy g‘oyalarini tushungan, uning asarlarini qadrlagan bu mo‘’tabar ayol nihoyatda ziyoli, ma’rifatli va taraqqiyparvar bo‘lgan.

Abdulla Avloniy o‘sha paytlarda barcha ziyolilar kabi o‘z tarjimai holiga “zaruriy” o‘zgartirishlar kiritgan, degan ehtimol mavjud. Jumladan, u ijtimoiy kelib chiqishi haqida oddiy kambag‘al-kosib oilasidan ekanini, nihoyatda nochor ulg‘ayganini ta’kidlaydi. Begali Qosimov nashrga tayyorlagan Abdulla Avloniy qalamiga mansub “Tarjimai holim”da bu borada shunday yozilgan: “1878 melodiy yil 12 iyulda Toshkentning eski shahri Shayhontohur dahasi Mergancha mahallasida faqir hol bir oilada tug‘ilganman. Otamning ismi Miravlon, onamning oti Fotimadir. Otamning tub kasbi to‘quvchilik (bo‘zchilik) bo‘lib, so‘ng zamonlarda Yarmanka bozorida yoymachilik qilib, bo‘z va chit bilan savdo qilur edi”. (Milliy uyg‘onish va o‘zbek filologiyasi masalalari. T.: Universitet. 1993, 108- bet)

Sovet davrida yashab ijod qilgan deyarli barcha ziyolilar tarjimai holini shu tarzda o‘zgartirgani sir emas. Ilm-fan rivojiga hissa qo‘shgan ziyolilarimiz uchun oddiy ishchi-kosib oilasida qiyinchilikda ulg‘ayib, faqat “Sovet tizimi va partiya”ning “g‘amxo‘rligi, mehribonligi” tufayli ana shunday bilimli, oliy ma’lumotli bo‘la olganliklarini ta’kidlash Sovet siyosatining ajralmas qismi bo‘lgan. Bunday “o‘zgartirishlar” tufayli ziyolilarimizning haqiqiy hayoti “parda” ortida qolgan.

Ma’lumki, Abdulla Avloniy o‘z davrining yetuk ziyolisi bo‘lib, nafaqat dunyoviy, balki diniy bilimi ham yuksak e’tirofga sazovor edi. Sovet davriga qadar aksariyat ziyolilar o‘zbek tilidan tashqari arab va fors tillarini mukammal bilishgan. Diniy ilmni arab tili orqali o‘rganishsa, badiiy adabiyot uchun fors tilini mukammal bilish talab etilgan. Abdulla Avloniy o‘zbek, arab, fors tillaridan tashqari rus, tatar, ozarbayjon, turk tillarini ham mukammal bilgan. Bir qator badiiy adabiyot namunalarini o‘zbek tiliga mohirona tarjima qilgan. O‘z tarjimai holida ko‘rsatilganidek, faqat qish kunlarigina ta’lim olishga imkoniyati bo‘lganida Abdulla Avloniy bunchalik ilmli, bilmli, tafakkuri keng inson bo‘lib voyaga yeta olmasdi. “Abdulla 7 yoshidan O‘qchidagi eski maktabda Akromxon domlada savod chiqardi. 1890 yil shu mahalladagi madrasaga o‘tdi. So‘ng Shayhontohurdagi Abdumalikboy madrasasida Mulla umar Oxunda tahsil ko‘rdi. Shu yillari adabiyotga havasi uyg‘ondi, Navoiy she’riyatiga, Fuzuliy g‘azallariga mehr qo‘ydi. So‘ngra ishtiyoq bilan fors tilini o‘rgandi. Sa’diy va Hofiz olamidan zavq-shavq oldi. Nihoyat, bu intilishlar samara berdi. O‘zi kamtarona qayd qilganidek, “she’r yozishga tutindi”. (Abdulla Avloniy. Tanlangan asarlar. Istiqlol qahramonlari turkumidan. To‘plovchi va nashrga tayyorlovchi B.Qosimov. Ikki jildlik. 1-jildi.T.: Ma’naviyat, 2009. 6-bet)

Avvallari Toshkent shahri Anhor kanalida yakunlangan. Chor Rossiyasi bosqinidan so‘ng Yangi va Eski shaharga bo‘lingan. Hozirgi Eski shahar nomi o‘sha davrdan qolgan. Anhorning sharqiy tomonida Shayhontohur dahasida yashovchilarning dala hovlilari bo‘lgan. Ma’lumki, taniqli adibimiz Oybek “Qutlug‘ qon” asarida qalamga olgan Mirkarimboyning prototipi  Toshkentning katta savdogarlaridan biri bo‘lib, uning dala hovlisi ham shu yerda joylashgan edi. Temir yo‘l qurilgandan keyin Mirkarimboyning yeriga talab oshib ketgan. U o‘zining dalasi o‘rniga xonadonlar qurdirib, ijaraga bergan. Mirkarimboyning o‘g‘illari Mirafzal va Mirqosimga o‘sha dala o‘rnidagi uy joylar meros qolgan. Keyinchalik ularning avlodlari shu yerlarda yashab, umrguzaronlik qilishgan. (Mirzakarimboy avlodlari bilan suhbatdan) Obod bo‘lgan yerlarni aholi o‘z tilida “Mirobod” – “Mirlar obod qilgan yerlar” deb ataydi. Ruslar mahalla tushunchasini yoqtirmagan (balki, tushunmagandir). Shuning uchun Mirabadskaya, deb ko‘cha nomini atagan. Hozirgi Mirobod tumani nomi o‘sha davrdan qolgan. Mirkarimboyning va boshqa “mirzoda”larning avlodlari shu yerda yashashgan, o‘zaro quda-anda bo‘lishgan. Abulla Avloniy ham Mir avlodga mansub edi. Otasining to‘liq ismi Miravlon, bobosiniki Mirne’matboy bo‘lgan. (Abdulla Avloniyning evarasi, san’atkor Gavhar Zokirova so‘zidan) U otasining o‘limidan so‘ng bobosidan meros qolgan dala hovlida ukasi bilan o‘ziga uy qurib yashagan. Ya’ni aka-uka Avloniylar bobosining dala hovlisi o‘rnida qurilgan hovlilarda yashagan. Ularning shahar hovlisi, Avloniy o‘z tarjimai holida ko‘rsatganidek, Merganchi mahallasida bo‘lgan. Demak, shahar va dala hovlilarga egalik qilgan Miravlon nochor va kambag‘al kosib bo‘lmagan. Avloniyning ayoli Salomat Islomova ham o‘z davrining boy, zodagon oilasi farzandi bo‘lib, xat-savodli, ziyoli ayol edi.

Tarjimai holida Avloniy ko‘pchilik uni imoratchi usta, deb ataganini yozadi (ziyo.uz). Ma’lumki, yurtimiz tarixida har inson biror kasb, hunar egasi bo‘lgan. Masalan, Mirkarimboy Toshkentga birinchi bo‘lib Germaniyadan “Zinger” tikuv mashinasini olib keladi va uning qizi shu mashinada savob uchun ishchilarga issiq nimcha tikib beradi. Ya’ni, shaharning yirik puldorlari nafaqat ziyoli, balki hunarli ham bo‘lib, kambag‘al, nochorlarga g‘amxo‘rlik qilishgan. Abdulla Avloniy ham nochor hayotdan emas, balki o‘sha davr boyonlari farzandi sifatida bir nechta hunarni egallab, odamlarga xolis yordam bergani ehtimoldan xoli emas.

Abdulla Avloniyning ijtimoiy kelib chiqishiga oid yana bir jihat. O‘zbekchilikda “qarshi quda” tushunchasi bor. Ya’ni, bir xil ijtimoiy qatlamga mansub oilalar qiz berib, qiz olishgan. Abdulla Avloniy to‘ng‘ich farzandi Savrinisoni Mirfayzi va Jannatnisoning o‘g‘li bo‘lgan Miryoqubga turmushga beradi. Mirfayzining xonadoni hozirgi Islom universiteti o‘rnida, Yunusxon maqbarasi yonida bo‘lgan. Jannatniso Mirkarimboyning qizi. Demak, Abdulla Avloniy katta savdogar Mirfayzi va Toshkentning yirik mulkdorlaridan biri Mirkarimboyning qizi Jannatnisoga quda. Qudachilik, asosan, ijtimoiy mavqe bo‘yicha teng oilalar orasida yuzaga kelganini e’tiborga olsak, Avloniy ham qadimdan ana shunday boyonlarga xos ijtimoiy mavqega ega oila vakili ekani ayon bo‘ladi.

Avloniy qizi Savriniso bilan Mirfayzi o‘g‘li Miryoqubning turmushi uzoqqa cho‘zilmaydi. Ularning qizi Tuyg‘unoy ikki yoshga yetganda Miryoqub qatag‘on xavfidan Turkiyaga ketib, jon saqlaydi. Savriniso ikki yoshli qizi bilan ota uyiga qaytishga majbur bo‘ladi. Yurtimiz ardog‘idagi san’atkor Gavhar Zokirova Tuyg‘unoyning qizi bo‘lib, Abdulla Avloniyning evarasidir. Miryoqubning chet elga qochishi o‘sha davr siyosiy tuzumiga ma’qul kelmagan. Miryoqubning otasi, ayoli, keyinchalik qizini ham NKVD xodimlari tinmay so‘roqqa tortishar, bor “haqiqat”ni ayttirish uchun urib, kaltaklashgan. Bechora ota zulmga chidolmay, tez orada jon beradi. Savriniso ham qiynoqli so‘roqlardan xastalanib, qisqa umr ko‘radi. Tuyg‘unoy otasini ikki yoshidan beri ko‘rmagan bo‘lishiga qaramay, institutga kirguniga qadar muntazam ravishda so‘roqqa chaqiriladi.

Abdulla Avloniy va Salomat Islomovaning Savriniso, Karima, Qunduz, Hakima ismli qizlari, Asatilla, Otaliq, Kenja ismli o‘g‘illari bo‘lgan. Hakima va Kenja ko‘p yillar davomida otalari merosini saqlab, el-yurtga xizmat qilishadi. “Gospitalniy”dagi xonadonida Hakima aya Abdulla Avloniyga tegishli ashyolarni ardoqlab keladi. (Abdulla Avloniy evarasi san’atkor Gavhar Zokirova bilan suhbatdan)

Taniqli adibimiz O‘lmas Umarbekovning “Qizimga maktublar” asarida Abdulla Avloniy cheksiz mehr va e’tiqod bilan tilga olinadi. O‘lmas Umarbekov ham Mirkarimboy kabi O‘qchi mahallasidan bo‘lib, uning hovlisi Avloniy, Mirkarimboy farzandlari xonadoni kabi Mirobod dahasida, o‘sha paytlar “Gospitalniy” deb atalgan mavzeda joylashgan edi. Abdulla Avloniyning o‘g‘li Kenja aka va O‘lmas Umarbekov yaqin do‘st, ulfat edilar. (Abdulla Avloniy evarasi san’atkor Gavhar Zokirova bilan suhbatdan) O‘lmas Umarbekov, Abulla Avloniy, Mirkarimboylar o‘zaro qarindosh, degan taxminlar ham yo‘q emas. Mirkarimboyning Mirafzal, Mirsoat, Mirqosim, Mirsulton ismli o‘g‘il farzandlari bo‘lgan. Mirsoat O‘lmas Umarbekovning Zulfiya ismli ammasiga uylanib, Umarbekovlar oilasiga kuyov bo‘lgan. Ya’ni, Mirkarimboy va Umarbek oilalari qudachilik rishtasi bilan bog‘langan.      

Demak, Abdulla Avloniy kabi Sovet davrida yashab ijod etgan o‘nlab adiblarimiz hayoti, ijodi hamda tarjimai holidagi asliyatni, haqiqatni yuzaga chiqarish uchun tarixni qayta o‘rganish va ob’ektiv tadqiq etish vaqti keldi. Shu davrda yaratilgan asarlarga majburiy ravishda singdirilgan ma’naviyatimizga, tarixiy haqiqatga yot bo‘lgan fakt va dalillarni aniqlashtirish shart.

Yulduz Ortiqova,
filologiya fanlari nomzodi

P.S. Rahmatli Mirbilol buvam — Mirkarimboyning qizi Nisobibining o‘g‘li pedagogika institutida Shuhrat, Zafar Diyorlar bilan bir kursda o‘qigan. Arab, fors, rus tilllarini mukammal bilgan. Afsuski, zamona zayliga ko‘ra,  zavodda ishchi bo‘lib ishlashga, ijtimoiy kelib chiqishini o‘zgartirib yozishga majbur bo‘lgan. Ushbu maqola buvamning yaqinlari, qarindoshlarimiz xotiralariga tayanib tayyorlandi. O‘tganlarning ruhi shod bo‘lsin!

Manba: fikrat.uz