Germaniyadan qaytib qatag‘onga uchragan yoshlar

Berdi meni o‘choqlarga yoqsin deb,
Yonishimni nodon qolmay ko‘rsin deb,
Ziyorat deb mozorotda yotdilar,
Toshdek bo‘lib jaholatda qotdilar.
Yig‘lab dedim o‘tganlarni yod aylab,
O‘zbekdagi kamchilikdan dod aylab,
Endi fig‘on ayla, turg‘iz o‘zbekni,
O‘rgat unga dengiz ichra suzmakni.

Tikon, 1923 yil

O‘zbekistonda 31 avgust Qatag‘on qurbonlarini yod etish kuni etib belgilangan. Bi-bi-si Toshkentdagi Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi katta ilmiy xodimi Bahrom Irzayevning 1920-yillarda xorijda ta’lim olgan o‘zbek yoshlari va ularni vatanda kutgan qatag‘onlar haqidagi maqolalarini e’tiboringizga havola etadi.

Germaniyada tahsil olgan o‘zbekistonlik talabalarning umumiy soni yuzga yaqin bo‘lgani holda bugun ularning 15 nafarga yaqini haqidagina axborot yurtdoshlarimizga yetkazilgan.

Ularning nafaqat qatag‘on etilishi va fojiali qismatlari bilan bog‘liq jarayonni tadqiq etish, balki ilmiy-ijodiy merosini to‘plash, Yevropa va mahalliy matbuot sahifalaridagi maqolalari, tarjimalari, ular tomonidan yaratilgan darslik va o‘quv qo‘llanmalarini jamlash, hamda ularning O‘zbekiston ilm-fani, sanoati va qishloq xo‘jaligini bunyod etishdagi hissalarini o‘rganish o‘ta muhim.

O‘tgan asrning 20-yillarida Turor Risqulov, Fayzulla Xo‘jayev, Munavvar qori Abdurashdxonov, Ubaydullo Xo‘jayev, Fitrat singari xalqimizning fidoiy farzandlari Turkistonning istiqloli yo‘lida beomon kurashga bosh qo‘shgan edilar.

Ular avvalo o‘lkani asriy qoloqlik botqog‘idan qutqarish va chor mustamlakachiligi davrida yo‘l qo‘yilgan iqtisodiy va madaniy tanazzulga chek qo‘yishga intildilar.

Bu yo‘lda mavjud imkoniyatlarning barchasi ishga solindi va milliy kadrlar tayyorlash ishiga alohida e’tibor qaratildi. Turkiston taraqqiyparvarlari birinchi navbatda, G‘arbiy Yevropada eng taraqqiy etgan mamlakati - Germaniya erishgan yutuq va tajribalarni o‘rganish zarur, deb hisobladilar.

Buning uchun avvalo mahalliy yoshlarni Germaniyaga, shuningdek, Sharq va G‘arbdagi boshqa ilg‘or mamlakatlarga yuborish, ular yordamida bu mamlakatlarda erishilgan ilmiy-texnik yutuq va tajribalar bilan tanishish lozim edi.

Bu favqulodda muhim va murakkab loyihani amalga oshirish uchun esa, birinchidan, mablag‘ topish, ikkinchidan, iste’dodli yosh yigit va qizlarni tanlash, uchinchidan, bu yigit va qizlarning ota-onalaridan ruxsat olish lozim edi.

Turkistondan turli yo‘llar bilan xorijga talabalar yuborish harakatlari boshlandi. Dastavval, 1921 yil 23 aprelda Toshkentda o‘tkazilgan O‘zbek ilmiy komissiyasi majlisida o‘zbeklardan xorijga talabalar yuborish masalasi muhokama qilinadi. O‘zbek ilmiy komissiyasi yig‘ilishida Turkistonning eng qobiliyatli yoshlardan hech bo‘lmasa 10 nafarini xorijga o‘qishga masalasini hukumat oldiga qo‘yish taklif qilinadi.

Xorijga talabalar yuborish harakati keyinroq Buxoro Xalq Sovet Respublikasi rahbarlari Fayzulla Xo‘jayev, maorif noziri Fitrat tomonidan yanada kengroq qo‘yila boshlandi. Ular hatto bu borada Turkiston Avtonom Sovet Respublikasiga ham yordam ko‘rsatishadi.

Shunday qilib, Turkiston va Buxorodan 1922 yil oxirlarida 70 dan ortiq turli yoshdagi mahalliy yosh yigit va qizlar Germaniyaning turli shaharlaridagi oliy va o‘rta maxsus o‘quv yurtlariga qishloq xo‘jaligi, tekstil sanoati, kimyo, elektrotexnika, konchilik, falsafa, pedagogika, tibbiyot va boshqa muhim sohalar bo‘yicha o‘qishga yuborildi.

Fitrat talabalarni Germaniyada yaxshi o‘qishga, kelgusida o‘z yurtlariga yaxshi mutaxassis bo‘lib qaytish va uning istiqboli uchun fidoiy vatanparvar sifatida xizmat qilishga da’vat qiladi.

Germaniyaga borganlarning 16 tasi Turkistondan, 56 tasi Buxorodan, 2 nafari Xorazmdan edi.

Buxoro hukumati tomonida shu maqsadda 125 ming dollar pul, qorako‘l terilar yuboradi va bu talabalarning 1924 yilgacha yashashiga yetdi.

Shuningdek, Berlinda V.Geysbergstrit ko‘chasidagi, 39 uyni ham sotib oladi va u turkistonlik talabalar uyiga aylantiriladi.

Umuman, 1922 yilning oxiriga qadar 200 ga yaqin Turkistonlik talaba turli yo‘nalishlar bo‘yicha o‘quv muassasalariga yuborildi. Ulardan 25 nafari Turkiyaga, 25 nafari Ozarbayjonga, 50 nafari Moskvaga, 74 nafari Germaniyaga tahsil olish uchun yo‘llandilar.

O‘z davrida Shokir Sulaymonning “Turkiston” gazetasida chop etilgan maqolasida Yevropaning birgina mamlakati Germaniyada 10000 nafar rus, 4000 nafar yapon, 2000 nafar usmonli turk, 200 nafar misrlik, 500 nafar hindistonlik, 200 nafar arab, 500 nafar eronlik, 500 nafar afg‘on yoshlari ta’lim olgani holda butun Turkistondan 70 talabaning ilm olishini o‘ta kam deb hisoblaydi.

“Yaqinda Berlinda o‘quvchi bir o‘rtog‘imizdan kelgan xatda faqat Germaniyada o‘quvchi boshqa mamlakat bolalarini quyidagicha ko‘rsatadirki, biz o‘z sonimizg‘a qarab uyalsoq, qizorsoq bo‘ladir”, - deb yozadi u.

Albatta, bu davrda Germaniyada talabalar 70 tadan ancha ortiq bo‘lgan. Chunki, bu davrda Toshkentda tuzilgan “Ko‘mak” tashkiloti tomonidan ham bir qancha talabalar Germaniyaga yo‘llanganlar.

Bundan tashqari bir guruh o‘quvchilar esa o‘z ixtiyorlari asosida ota-onalarining himmati bilan o‘qishga borganlar. Ulardan biri 1920 yil Turkiyaga borib, u yerdan oliy ta’lim olish uchun Germaniyaga borgan Rauf Rasuliy edi.

Xorijiy ta’lim tarafdorlari bu talabalarning vatan iqtisodi uchun qanchalar manfaatli ekanini urg‘ulaganlar.

“Harakat qilib kelg‘usi yillarda Ovruponing har burchagiga 70 minglab talabalar yuborishimiz kerakdir. Bizning tabiiy boyligimizni chetlar emas, o‘zimiz ishlatishimiz kerak va bu yilda har kim maslahat qilsun, o‘ylasun. Har bir maslahat, o‘ylashning natijasi bolalarimizni chetga yuborib o‘qitish bo‘lsun”, - deb yozgandi Salimxon Tillaxoniy 1923 yilda.

Qatag‘on

Bolsheviklar hukumati tomonidan Germaniyada tahsil olayotgan Turkistonlik o‘quvchilarga nisbatan ishonchsizlik yildan yilga ortib bordi.

Talabalarni hali o‘qishini tamomlamasdan turli xil bahonalar bilan SSSRga qaytarish boshlanadi.

Shu maqsadda ularning faoliyatiga nazorat kuchaytirilib, tazyiq ko‘rinishini oladi.

Bu esa talabalarning haqli noroziligiga olib keldi va ularning bir qismi SSSRga qaytishning o‘zlari uchun xavfli bo‘lishi mumkinligini anglab qoladilar. Ayniqsa, 1925 yilda Germaniyada bo‘lgan O‘rta Osiyo davlat universiteti rektori Meyersonning talabalarni SSSRga qaytarish to‘g‘risidagi talabi Olimjon Idrisiy va talabalarning jiddiy qarshiligiga uchradi.

Natijada Meyerson SSSRga qaytgach, Germaniyada kelajakda sovetlar mamlakati uchun katta xavf tug‘dirishi mumkin bo‘lgan aksilsovet va aksilinqilobiy kuchlar shakllanayotganiga hammani ishontirishga intiladi.

Germaniyaga Turkiston hukumati tomonidan yuborilgan Turor Risqulov, Ohunjon Xolmuhammedov, Muhiddin Qoriyoqubov, Majid Qodiriy, Abdulla Rahimbayev va Nabijon Qodirov vaziyatni yumshatishga intiladilar.

Biroq, GPU (Gosudarstvennoye politicheskoye upravleniYE) tashkiloti bu yo‘nalishda ham izchil qirg‘inni boshlab yubordi. 1929 yil Abduvahob Murodiy va Badri Sayfulmulklar alohida-alohida qamoqqa olinib mahv etildi.

1932 yil O‘rta Osiyo davlat universitetida dars beruvchi Germaniyada tahsil olib qaytgan Aziz Alixo‘jayev ustidan ish ochiladi. 1938 yilning 4-9 oktyabr kunlari esa O‘zbekistonda faoliyat olib borayotgan ilgari Germaniyada tahsil ko‘rgan talabalarning barchasi “josus” sifatida otuvga hukm etildi.

Vaholanki ular Germaniyaga yo‘l olganlarida deyarli ko‘pchiligi go‘dak edilar, jumladan, Buxorodan Germaniyada o‘qish uchun yuborilgan 44 nafar o‘quvchi va talabalarning 5 nafari 20-24 yosh oralig‘ida, 9 nafari 17-19 yosh oralig‘ida, 14 nafari 13-16 yoshlarda, 15 tasi 11-12 yoshda, 1 tasi 10 yoshda bo‘lgan.

Kelgusi maqolalarimizda bu o‘zboshli va erkin miyali yigit-qizlar va bolalar haqida alohida hikoyalarni sizga taqdim etamiz.

Nega Behbudiy o‘gitlari 100 yildan keyin ham dolzarb?

Zarvaraqlar: Buyuk Fitrat nigohi

Bahrom Irzayev

Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyi katta ilmiy xodimi

Manba: azon.uz