Космонавтларнинг буйраклари Марсга ва орқага саёҳат қилганда омон қола оладими?

УCЛА олимлари томонидан олиб борилган янги тадқиқотга кўра, буйраклар тузилиши ва функцияси космик парвозлар натижасида ўзгарган ва галактик нурланиш Марсга ҳар қандай миссияни хавф остига қўйиши мумкин бўлган доимий зарарга олиб келади.

Натуре Cоммуниcатионс журналида чоп этилган тадқиқот ҳозирги кунга қадар космик парвоз пайтида буйраклар соғлиғининг энг катта таҳлили бўлиб, тижорат космонавтларининг соғлиғига оид биринчи маълумотлар тўпламини ўз ичига олади.

Космик саёҳатлар 1970 йиллардан бери, одамлар биринчи марта Ер магнит майдонидан ташқарига чиққанларида, энг машҳури 1969 йилда Ойга биринчи қўниш пайтида соғлиқ муаммолари билан боғлиқ. Бу муаммолар орасида суякларнинг йўқолиши, юрак ва кўришнинг заифлашиши, буйрак тошларининг шаклланиши киради.

Ушбу муаммоларнинг аксарияти космик радиация таъсири билан боғлиқ, масалан, Қуёшдан қуёш шамоллари ва чуқур космосдан галактик космик нурланиш (ГCР), Ернинг магнит майдони бизни Ерда ҳимоя қилади1. Инсониятнинг космосга парвозларининг аксарияти Ернинг паст орбитасида (ЛEО) содир бўлганлиги ва Ернинг магнит майдонидан қисман ҳимояланганлиги сабабли, Ойда фақат 24 киши муҳим ГCР таъсирига дучор бўлган ва кейин фақат қисқа вақт ичида (6-12 кун) .

Ер магнит майдонидан ташқарида узоқ вақт давомида космик саёҳат пайтида юзага келиши мумкин бўлган шароитлар натижасида буйраклар ва бошқа органларда қандай ўзгаришлар юз бериши мумкинлигини ҳеч ким ўрганмаган.

Ушбу тадқиқотда олимлар буйраклар космик парвозга қандай жавоб беришини аниқлаш учун бир қатор тажриба ва таҳлиллар ўтказдилар.

Бунга 20 та тадқиқот гуруҳидан олинган маълумотлар ва намуналар ёрдамида биомолекуляр, физиологик ва анатомик баҳолашлар киради. Бунга одамлар ва сичқонлар иштирокидаги 40 дан ортиқ паст Ер орбитали космик миссияларидан намуналар киритилган, уларнинг аксарияти Халқаро космик станцияга юборилган, шунингдек, сичқонлар ва каламушлар иштирокидаги 11 космик симуляция.

Ушбу симуляцияларнинг эттитаси сичқонларга тақлид қилинган ГCР дозалари билан Марсга 1,5 ва 2,5 йиллик миссияларга эквивалент бўлиб, Ернинг магнит майдонидан ташқарида космик парвозни симуляция қилди.

Натижалар шуни кўрсатдики, одамлар ва ҳайвонларнинг буйраклари космик парвоз шароитида «қайта тузилади», бунда калтсий ва туз мувозанатини нозик созлаш учун масъул бўлган махсус буйрак каналчалари космосда бир ойдан камроқ вақт ўтгач қисқариш белгиларини кўрсатади. Тадқиқотчиларнинг таъкидлашича, ГCР эмас, балки микрогравитация эҳтимолий сабабдир, аммо микрогравитация ва ГCРнинг ўзаро таъсири бу структуравий ўзгаришларни тезлаштириши ёки ёмонлаштириши мумкинлигини аниқлаш учун қўшимча тадқиқотлар талаб этилади.

Илгари, космик парвоз пайтида буйрак тошларининг пайдо бўлишининг асосий сабаби фақат микрогравитация таъсирида суякларнинг йўқолиши, бу сийдикда калтсий тўпланишига олиб келади, деб ҳисобланган. Аксинча, УCЛА жамоасининг топилмалари шуни кўрсатдики, буйраклар тузларни қайта ишлаш усули космик парвозлар натижасида тубдан ўзгарган ва буйрак тошларининг асосий сабаби бўлиши мумкин.

Эҳтимол, Марсга уч йиллик саёҳатни режалаштирган ҳар қандай космонавт учун энг даҳшатли кашфиёт шундаки, ЛЧ ни тақлид қилган радиация таъсирига учраган сичқонларнинг буйраклари 2,5 йил давомида қайтариб бўлмайдиган шикастланган ва функцияларини йўқотган.

Олимларнинг фикрича, агар космонавт Марсга уча олса ҳам, буйракларни ҳимоя қилишнинг янги усуллари ишлаб чиқилмаса, у қайтишда диализга муҳтож бўлиши мумкин.