Олти асрдан бери мусулмонлар яшаган диёр

Болгария, расмий равишда - Болгария Республикаси Жанубий-Шарқий Европада, Болқон ярим оролининг шарқий қисмида жойлашган давлат, ярим оролнинг 22 фоизини эгаллаган.

Аҳолиси - 6 887 154 киши, ҳудуди - 110 993 км². У ҳудуди бўйича дунёда 103-ўринни, аҳоли сони бўйича эса 103-ўринни эгаллайди. Европа Иттифоқида у ҳудуди бўйича 11-ўринни ва аҳолиси сони бўйича 16-ўринни эгаллайди.

Пойтахти София. Давлат тили болгар тилидир. Мамлакат болгарлар этноними номи билан аталган.

Парламент республикаси. 2016 йилда Румен Радев беш йил муддатга Болгария Президенти этиб сайланди.

Маъмурий бўлинишга кўра, мамлакат 28 минтақага , улар 264 жамоага бўлинган.

Шарқда у Қора денгиз билан туташади. У жанубда Греция ва Туркия, ғарбда Сербия ва Македония ва шимолда Руминия билан чегарадош. Чегараларнинг умумий узунлиги 2245 км, шундан 1181 км қуруқлик, 686 км дарёлар (шундан 470 км Дунай бўйида) ва 378 км Қора денгиз бўйида жойлашган. Географик нуқталар орасидаги энг катта масофа ғарбдан шарққа 520 км ва шимолдан жанубгача 330 км.

Конституцияга мувофиқ, Болгария дунёвий давлатдир. Аҳолининг муҳим қисми (тахминан 78%) православликка эътиқод қилади..

Этимология

Мамлакат номи 4-асрда Шимолий Қора денгиз минтақаси даштларида Каспий денгизи ва Шимолий Кавказгача яшаган ва 7-асрнинг 2-ярмида қисман Дунайга, кейинроқ Ўрта Волга минтақаси ҳамда бошқа бир қатор минтақаларга кўчиб ўтган болгарларнинг туркий қабилалари номидан келиб чиққан. Баъзи тарихчилар болгарларни турк қабиласи деб аниқлашга шубҳа қилишиб, уларнинг шимолий-эронликлардан келиб чиқиши ҳақида гипотеза таклиф қилишган . "Булғарлар" этноними прототуркча булģҳа сўзидан ("аралаштириш", "силкит", "аралаштириш") ва  ("қўзғолон", "тартибсизлик") сўзидан келиб чиққан бўлиши мумкин . 

Мамлакат номининг келиб чиқишининг муқобил гипотезаси уни ушбу қабилалар яшаган ва аста-секин ўзгарган Волга дарёси номини талаффуз қилишнинг ўзига хос хусусиятлари билан боғлайди: Волга → Волгари → Волгария → Болгария → Болгария.

Хон Кубрат вафотидан кейин давлат парчаланиб кетди ва баъзи қабилалар турли жойларга кўчиб кетишди: Хон Батбаян акаларининг кетишига тўсқинлик қилди;  Кама ва Волга (Итил) бирлашган жойда Хон Котраг Волга Болгариясига асос солган ;  Хон Аспарух Кичик Скифияга (Дунай дарёси қуйилишигача) борди ва у ердан Болгария хонлигига асос солган.  Хон Кубрат вафотидан олдин ўғилларига ўқлар тўплами сингари бирлашишни васият қилган, аммо хазарлар Буюк Болгарияни Хазар хоқонлигига киритишга муваффақ бўлганлиги ҳақида афсоналар мавжуд.  Болгарлар 6-аср ва 7-асрнинг бошларида Болқонда кўплаб босқинларни уюштирдилар, шунинг учун Болқон уларга яхши маълум эди.  Болқон тоғларининг шимолидаги Византия ҳудудида славян қабилалари кўп эди, аммо уларнинг парчаланиши туфайли улар яхши ташкил этилган Византия қўшинларига қарши тура олмадилар.  Славянларда отлиқ қўшинлар йўқ, қўшин фақат пиёда аскарлардан иборат эди ва уларга отлиқ одамлар билан иттифоқ керак эди.  Ва болгарлар ўша пайтдаги энг яхши отлиқлардан бири бўлган - болгарлар орасида "от миниш" 3-4 ёшида бошланган.  

Биринчи Болгария хонлиги мавжудлигининг расмий бошланғич нуқтаси – Болгарлар ва Византия ўртасида Дунай бўйида ҳарбий мағлубиятга учраганидан сўнг (680-681) Византия болгарларга ўлпон тўлашга ваъда берган.  Плиска шаҳри давлатнинг пойтахтига айланди.  Давлат таркибига туркийзабон протоболгарлар, славянлар ва маҳаллий фракияликларнинг оз қисми кирган.  Кейинчалик, ушбу этник гуруҳлар славян болгарларини ташкил қилдилар, улар мамлакат номи билан аталган ва замонавий болгарча тилда гаплашган.  9-асрнинг бошларида босиб олинган Авар хоқонлиги туфайли давлат ҳудуди анча кенгайган.

Аҳолининг саводхонлиги

Ҳисоб-китобларга кўра, Болгарияда 15 ёшдан ошган 5865249 киши қайсидир тилда ўқиб ёза олади.  Бу катта ёшдаги фуқароларнинг 98,39 фоизини ташкил қилади.  Мамлакатда 15 ёшдан ошган барча одамлар вояга етган деб ҳисобланади.  Шунга кўра, тахминан 96320 нафар саводсиз одам бор.

Вояга етган эркакларнинг саводхонлик даражаси 98,73% ни ташкил этади (2 785 819 киши).

Ёшларнинг саводхонлик даражаси эркаклар ва аёллар учун мос равишда 98,21% ва 97,78% ни ташкил этади.  Умумий ёшлар саводхонлиги даражаси 98% ни ташкил қилади.  Бу ҳолда ёшлар тушунчаси 15 ёшдан 24 ёшгача бўлган аҳолини қамраб олади.

 Дин

Христианлик 5 655 071 (82,1%), ислом 943 660 (13,7%), диндор бўлмаганлар ва даҳрийлар, 289 297 (4,2%).

Болгарияда Ислом

Замонавий Болгария Республикаси ҳудудидаги Ислом иккинчи ўриндаги муҳим дин саналади. 14-асрдан 19-асрнинг ўрталарига қадар, славян аҳолисининг аксарияти Усмонли империясининг ривожланган даврида ҳам православ динига риоя қилишни давом эттирганига қарамай, Ислом мамлакат ҳаёти ва маданиятида етакчи ўринни эгаллади. Шунга қарамай, маҳаллий болгарлар, юнонлар ва лўлиларнинг муҳим қисми турли сабабларга кўра исломни қабул қилган ва вақт ўтиши билан маданий ва лингвистик жиҳатдан кириб келаётган туркий кўчманчиларга яқинлашган. Узоқ вақт давомида мусулмонлар Болгария шаҳарларининг асосий аҳолисини ташкил қилар эдилар, чунки улар шаҳар деворлари ташқарисида гайдук қароқчилари ҳужумларидан чинакам ҳимояланганлигини ҳис қилар эдилар.

Болгарлаштириш

18-асрнинг охиридан бошлаб қишлоқлардаги болгар аҳолисининг ўсиш суръатларининг тезлашиши демографик мувозанатни аста-секин Болгарияда озчилик бўлиб қолган христиан аҳолиси фойдасига ўзгартирди. Мустақилликни қўлга киритгандан сўнг мусулмонларга бўлган сиқувлар, (масалан, исми-шарифларининг болгарчага ўзгартирилиши) туфайли оммавий муҳожирлик бошланди. Шу сабабли, кичик мусулмон аҳоли пунктлари фақат мамлакатнинг шимолий-шарқида ва жануби-шарқида, Туркия билан чегара яқинида сақланиб қолди. Этник болгарларнинг туғилиш даражасининг кескин пасайиши шароитида,  ўтган асрнинг 50-йилларидан бошлаб мамлакатда мусулмонлар сонининг кўпайиши тенденцияси кузатилмоқда. Бироқ, бунга 1989 йилги "Уйғониш жараёни" деб номланган болгарлаштириш кампанияси тўсқинлик қилди, бу даврда мусулмонларнинг катта қисми яна мамлакатни тарк этишга мажбур бўлди. Бироқ, мусулмонларнинг аксарияти мамлакатнинг жануби-шарқида қолмоқда. Мамлакат пойтахти - София шаҳрида мусулмонлар ҳозир кам сонли, аммо ягона Баня Баши масжиди мавжуд (1576). Вилоят шаҳарларида масжидлар сони кўпроқ.

Сони ва этник таркиби

2011 йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, Болгариядаги мусулмонларнинг умумий сони 577139 кишини ташкил этди, бу аҳолининг 7,8 фоизига тўғри келади. 2017 йилги ҳисоб-китобларга кўра, мусулмонлар мамлакат аҳолисининг 15 фоизини ташкил этади. Болгариядаги этник мусулмонлар турклар, болгарлар ва лўлилар бўлиб, асосан Болгариянинг шимолий-шарқий қисмларида (асосан Разград, Тарговиште, Шумен ва Силистра вилоятларида) ва Родоп тоғларида яшайди. (асосан Карджали ва Смолян вилоятида). Болгария автоном мусулмон аҳолисининг бундай улушига эга бўлган биринчи Европа Иттифоқига аъзо давлат бўлди. Албатта, мусулмонларнинг мутлақ сони Германия ва Францияда кўпроқ, аммо уларнинг улуши камроқ (5-10%). Бундан ташқари, Болгария мусулмонлари олти асрдан кўпроқ вақт давомида ўз ҳудудида яшаб келмоқда ва улар яқинда кўчиб келганлар ёки уларнинг 2-3 авлодлари эмас.

Мамлакат мусулмонлари тили ва миллати жиҳатидан бир хил эмас:

Турклар - 713 минг;

мусулмон болгарлар (ёки помаклар) - 131000;

мусулмон лўлилар - 103000;

бошқалар (боснияликлар, албанлар, араблар ва миллатини кўрсатмаганлар) - 20000 киши.

Буюк масжиди

Буюк масжиди – 1494 йилда қурилган тўққиз гумбазли ибодатхона. Масжид қадимги насронийлар монастири пойдеворида барпо этилган. Бу гўзал бино деворлари ток шохчалари билан қопланган. Бино кўп йиллар давомида у касалхона, кутубхона, босмахона бўлиб хизмат қилган.

Жумая масжиди

Пловдив шаҳридаги мусулмонларнинг асосий ибодатхонаси - Жумая масжиди 1363-1364 йилларда Усмонли империяси томонидан забт этилгандан кўп ўтмай, собиқ Петка Тарновская собори ўрнида қурилган.

Баня-баши-масжид

Баня Баши масжиди – София шаҳрида жойлашган Ислом ибодатхонаси. Қурилишнинг ташаббускори ва ҳомийси мулла Афанди қози Сайфуллоҳ эди, шунинг учун баъзида масжид "Қози Сайфуллоҳ" ёки "Мулла Афанди" деб ҳам номланади (дарвоқе, маъбаддан узоқ бўлмаган жойда мулла қабри ҳам бўлган).

Байракли Жомиъа масжиди

Байракли Жамиа масжиди Самоковдаги қадимий шаҳар биноларидан биридир. Шаҳарнинг марказий майдони яқинида, автовокзал яқинида жойлашган. Турк тилидан "Байрак" – "байроқ" сўзидан олинган ва "Байракли" - "байроқли масжид" деганидир.

Томбул масжиди

Томбул масжиди Болгариядаги энг катта бино ва Болқон ярим оролидаги энг йирик бинолардан биридир. Шериф Халил Пошо номи билан ҳам танилган. Томбул номи масжидга гумбазининг махсус шакли туфайли берилган.

Manba: azon.uz