«Форс гилами остида: Эрондаги намойишлар тизимли инқирозни ошкор қилмоқда» (мутолаа учун)

2025 йил охирида Эрон миллий валютасининг навбатдаги кескин қулаши рекорд даражада паст кўрсаткичларга тушиб кетиши оммавий норозилик намойишларини келтириб чиқарди. Илк пайтда намойишлар асосан иқтисодий тусда бўлган бўлса, жуда тез орада сиёсий акцияга айланиб, деярли бутун Эронни қамраб олди. Норасмий маълумотларга кўра, 15 кун ичида мамлакатда бўлиб ўтган намойишлар давомида 540 нафардан ортиқ киши ҳалок бўлган, 10 мингдан зиёд инсон қамоққа олинган. Эрондаги ҳақиқий вазиятни аниқ тасаввур қилиш қийин, чунки қарийб 4 кун давомида мамлакатда деярли интернет бўлмаган.

Эрондаги норозилик намойишлари аста-секин оддий ҳолга айланиб бормоқда — бу эса режимнинг қаттиққўл ва мутлақ барқарор экани ҳақидаги кенг тарқалган тасаввурга зиддир.

Норозилик ҳаракатларининг асосий триггерини аниқ белгилаш қийин, чунки Эрондаги инқироз ҳар томонлама характерга эга. Экологик вазиятнинг ёмонлашуви ва қург‘оқчилик, миллий валютанинг қулаши, сиёсий таъқиблар ва умумий ижтимоий таназзул намойишларнинг сабабига айланмоқда. Эрон Ижтимоий фикрни ўрганиш маркази (ISPA) ўтказган сўровларга кўра, эронликларнинг 92 фоизи мамлакатдаги ҳозирги вазиятдан норози эканини билдирган. Респондентларнинг аксарияти маҳаллий ҳамда марказий ҳокимият фаолиятини “суст” деб баҳолаган. Бу ягона тадқиқот эмас — барча сўровлар бир хил хулосани кўрсатмоқда: Эрон жамияти теократик режимдан чарчаган.

«Илгари яхшироқ эди»

Замонавий ижтимоий дискурсда Эрон 1979 йилги ислом инқилобидан олдин ҳаёт учун анча қулайроқ давлат бўлган, деган қараш тобора кучаймоқда. Бу тезис, албатта, баҳсли: инқилобнинг ўзиёқ Паҳлавийлар сулоласи даврида ҳам ҳамма нарса жойида бўлмаганидан далолат беради.

Аслида, монархик Эрон ҳам ҳозирги теократик тизим каби бир хил тизимли муаммолардан азият чеккан: авторитаризм, махфий полиция зўравонлиги, қийноқлар, судсиз қатллар, давлатнинг иқтисодиётга қаттиқ аралашуви. Буларнинг барчаси беқарорлик, инфляция ва қашшоқликни келтириб чиқарган, мулкий ва синфий тенгсизликни, шаҳар билан қишлоқ ўртасидаги тафовутни кучайтирган. Чуқур таққослаш шуни кўрсатадики, Эрон тарихининг икки даври ўртасида принципиал фарқлар унчалик кўп эмас.

Шунга қарамай, бугун намойишчилар теократия ағдарилгандан сўнг монархияни тиклаш ва қочқин шахнинг ўғли — Реза Кир Паҳлавийни тахтга ўтқазишга даъват қилмоқда. Бу каби шиорлар фақат намойишчилар орасида эмас, балки ижтимоий тармоқлардаги кўплаб кузатувчилар томонидан ҳам қўллаб-қувватланмоқда.

Айни пайтда Реза Паҳлавийнинг ўзи ҳам ижтимоий тармоқларда фаол равишда ўзини илгари сурмоқда.

Бироқ жамият бу танловнинг сунъий равишда яратилган ва муаммоли эканини ҳали тўлиқ англаб етмаяпти. Эрон — жуда кўп миллатли давлат бўлиб, форслар мутлақ кўпчиликни ташкил этмайди. Мамлакатда озарбайжонлар, курдлар, арманлар, туркманлар, араблар ва бошқа халқлар яшайди.

Шу нуқтаи назардан қараганда, бугун ҳеч бир этник гуруҳ манфаатини ифода этмайдиган аятолла билан, асосан форс аҳолиси манфаатини кўзлаган ва ҳукмронлиги миллий озчиликларни тизимли равишда эзиш билан кечган шах ўртасидаги танлов очиқ-ойдин деструктив кўринади. Бу, айниқса, Эрон озарбайжонларининг нисбатан сиёсий фаол эмаслигини тушунтиради. Чунки айнан туркий аҳоли аятолла ҳокимиятини ўрнатишда етакчи кучлардан бири бўлган — этник тенгсизлик барҳам топишига умид қилган ҳолда. Улар учун монархияни тиклаш ўз-ўзига қарши ўқ узиш билан баробардир.

Подшоҳ шахси

Реза Паҳлавий шахси алоҳида эътиборга лойиқ — у жуда баҳсли фигура. АҚШда 40 йилдан ортиқ яшаб келаётган бўлса-да, у ҳеч қачон расман иш билан шуғулланмаган. Шу билан бирга, қироллик оиласи Эрондан улкан маблағларни олиб чиққан (баҳоларга кўра, юз миллионлаб ёки ҳатто бир неча миллиард доллар). Бу ҳолат табиий савол туғдиради: қочқин монарх оиласи айнан қайси маблағлар ҳисобидан яшаб келмоқда?

Бундан ташқари, Реза Паҳлавий ўзини эрон мухолифатида бирлаштирувчи шахс сифатида кўрсатмоқда. Аммо у ҳатто ўз оиласини ҳам бирлаштира олмаган: унинг укаси Али ва синглиси Лейла турли пайтларда ўз жонига қасд қилган. Бу фожиалар унинг етакчилик қобилиятига жиддий шубҳа туғдиради.

Паҳлавий мухолифат ичида шахсга сиғиниш маданиятини жорий этишга уринишда ҳам айбланади. У авторитар монархияни тиклашни истамаслигини айтса-да, унинг позицияси ноаниқ. Ўтган ўн йилликлар давомида у аниқ сиёсий дастур ишлаб чиқмаган ва отаси давридаги махфий полиция зўравонлигини ҳеч қачон очиқ қораламаган. Бу унинг мақсади мамлакат келажаги эмас, балки шахсий реванш эканини кўрсатади. Илгариги репрессияларни қораламаслик эса, монархия тикланса, қасос тўлқини қайта бошланиши мумкинлигидан далолат беради.

Бундан ташқари, Паҳлавийда давлат бошқаруви тажрибаси йўқ, бу эса Эрон каби давлат учун жуда муҳим омил.

Учинчи йўл

Эрон сиёсий тизими, барча авторитарлигига қарамай, муҳим бир хусусиятга эга — икки шартли сиёсий лагерь мавжуд. Бугун романтиклаштирилаётган монархия даврида бундай ҳолат йўқ эди. Қизиғи шундаки, айнан “ўрта асрлар”га қиёс қилинадиган теократик тизимда бундай дихотомия сақланиб қолган.

Гап консерватив элиталар ва ислоҳотчилар ўртасидаги қарама-қаршилик ҳақида бормоқда. Амалдаги президент Масъуд Пезешкиан ислоҳотчилар қанотига мансуб. Бироқ у ҳам олий раҳбар — амалда алмаштириб бўлмас ҳокимият маркази бўлган Али Хоманаийга бўйсунади.

Бу зиддият айниқса шунда кўринадики, президент халқ дардига қулоқ солишга чақирса, полиция аёллар бош очиқ юришига нисбатан босимни юмшатса, шу пайтда олий раҳбарга бўйсунувчи Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси (ИИҚК) репрессив амалиётларни давом эттиради.

Пезешкиан — этник озарбайжон. У туркий ва форс аҳолиси ўртасида мувозанат сақлашга ҳаракат қилмоқда. У озарбайжон тилида ҳам эркин мурожаат қилади ва буни клерикал доираларга ёқмаса ҳам, атайлаб қилади.

У мамлакатдаги асосий муаммоларни очиқ тан олади: иқтисодий инқироз, экологик таназзул, сув танқислиги, Теҳроннинг ортиқча аҳоли билан тўлиб кетгани, бюджет етишмаслиги. Шу сабаб у пойтахтни кўчириш ғоясини илгари сурмоқда ва ҳукуматда иқтисодий имкониятлар йўқлигини яширмайди.

Унинг сиёсати шуни кўрсатадики, у норозиликнинг илдизини айнан теократик тизимда кўради. У Эроннинг парчаланишига қарши, чунки бу барча халқлар учун ҳалокатли бўлишини тушунади.

Шу нуқтаи назардан, энг оқилона ечим — ҳукумат сақланиб қолган ҳолда, ИИҚК ва диний тузилмалар таъсирини кескин камайтириш бўлиши мумкин.

Бу ҳолатни АҚШ ҳам тушунаётгандек. Президент Дональд Трамп Паҳлавий билан учрашувни “мақсадга мувофиқ эмас” деб атаб, “жараён қандай ривожланишини кузатиш керак”лигини айтди. Бу Вашингтон ҳали ставка қўймаганини англатади.

Эрон намойишларининг яна бир хусусияти — аниқ етакчи йўқ. Бу эса уларнинг аста-секин сўниб боришига олиб келиши мумкин.

Қўшни давлатлар ҳам эҳтиёткор позиция тутмоқда. Чунки Эрондаги беқарорлик бутун минтақани қамраб олиши мумкин. Шу сабабли ҳеч ким шошилмаяпти.

Умуман олганда, режим алмашиши қисқа муддатда Ғарб учун фойдали бўлиши мумкин, аммо узоқ муддатда Эроннинг этник ва конфессионал парчаланишига олиб келиши хавфи жуда юқори. Айниқса, Реза Паҳлавий ҳокимиятга келса.

Бундай вазиятда кўп нарса Масъуд Пезешкианга боғлиқ. У кескин тўқнашувдан қочиб, қон тўкилишнинг олдини олишга ҳаракат қилмоқда. У халқ орасида “оддий инсон” сифатида қабул қилинмоқда.

Шунинг учун ҳам Эрон инқирозининг асосий парадокси шундаки: энг оқилона ва эҳтиёткор позицияни айнан тизим вакили — норозилар айблаётган ҳокимиятнинг ўзидаги шахс билдирмоқда.