Ваколатли иқтисодий операторлар қандай афзалликларга эга?

Божхона маъмурчилиги соҳасидаги халқаро стандартлар талабларидан келиб чиққан ҳолда инсофли ташқи иқтисодий фаолият иштирокчиларига соддалаштирилган божхона тартиб-таомилларидан фойдаланиш ҳуқуқини беришни назарда тутувчи ваколатли иқтисодий операторлар институти жорий этилди.

Бугунги кунда республикада ваколатли иқтисодий оператор мақомига эга бўлган 52 та юридик шахс божхона операцияларини амалга оширишда махсус соддалаштиришлардан фойдаланиб келмоқда.

Мазкур институтнинг жорий этилиши божхона тартиб-таомилларининг янада соддалаштирилишига, божхона органлари фаолияти самарадорлигини оширишга, шунингдек, бизнесни ривожлантириш йўлида бюрократик тўсиқларни бартараф этиш ва мамлакатда инвестиция муҳитини яхшилашга хизмат қилмоқда.

Ваколатли иқтисодий оператор мақомини бериш тартиби Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2020 йилнинг 24 августдаги “Ваколатли иқтисодий операторлар тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида” ги қарори билан тартибга солинган.

Маълумот ўрнида айтиш жоиз, ваколатли иқтисодий оператор бу — божхона операцияларни амалга оширишда соддалаштирилган божхона тартиб-таомилларидан фойдаланиш учун Низом талабларига жавоб берувчи юридик шахсларга бериладиган мақом.

Юридик шахснинг ваколатли иқтисодий операторлар реестрига киритилганлиги тўғрисидаги гувоҳнома электрон тарзда тузиладиган, оператор мақомини тасдиқловчи ва божхона операцияларини амалга оширишда махсус соддалаштирилган божхона тартиб-таомилларидан фойдаланиш ҳуқуқини берувчи, QR-код қўйилган электрон ҳужжат ҳисобланади.

– Халқаро тажрибадан келиб чиқиб, ваколатли иқтисодий операторлар учун 3 турдаги (биринчи, иккинчи ва учинчи турдаги) гувоҳномалар жорий этилган, – дейди Божхона қўмитаси Ахборот хизмати бош инспектори, божхона хизмати майори Азиза Зоирова. – Уларга, божхона масалалари бўйича ваколатли иқтисодий оператор, хавфсизлик масалалари бўйича ваколатли иқтисодий оператор, божхона ва хавфсизлик масалалари бўйича ваколатли иқтисодий оператор гувоҳномалари киради. Божхона масалалари бўйича оператор гувоҳномаси юридик шахсга товарларни декларациялаш ва чиқариш билан боғлиқ божхона операцияларини биринчи навбатда амалга ошириш, оператор томонидан ташиладиган товарларга нисбатан товарни ташиш йўналишини белгиламаслик ҳуқуқини беради. Шу билан бирга, божхона тўловлари тўланиши таъминланмаган ҳолда, операторнинг товарларини жўнатувчи божхона органидан товар келиб тушадиган жойгача етказиб бериш, божхона тўловлари тўланиши таъминланмаган ҳолда, операторнинг транспорт воситасида божхона транзитини амалга ошириш ҳуқуқини беради. Қолаверса, Экспортга жўнатиладиган операторнинг товарлари юкланган транспорт воситаларининг юк хоналари (отсеклари) ёки уларнинг бир қисмига оператор томонидан қўйилган пломбаларни давлат божхона хизмати органлари томонидан идентификация воситалари сифатида тан олинади. Давлат божхона хизмати органлари томонидан вақтни қисқартириш ва божхона операцияларини ўтказиш тартибини оптималлаштиришга қаратилган тажриба лойиҳаларида устувор иштирок этиш ҳуқуқини беради. Божхона тўловлари тўланишини 50 фоизга таъминлаган ҳолда, божхона тўловларини бўлиб тўлаш ва (ёки) муддатини йигирма иш кунигача кечиктирган ҳолда операторнинг товарларини эркин муомалага чиқариш, чет эл товарлари ташилаётганда божхона ҳамроҳлигида кузатиб боришни қўлламаслик ҳуқуқини беради.

Хавфсизлик масалалари бўйича оператор гувоҳномаси юридик шахсга қуйидаги махсус соддалаштиришлардан фойдаланиш ҳуқуқини беради. Товарларни декларациялаш ва чиқариш билан боғлиқ божхона операцияларини биринчи навбатда амалга ошириш, операторнинг товар ва транспорт воситаларини чиқариб юбориш тўғрисида қарор қабул қилишда божхона назорати шакллари қўлланилмаслиги, хавфни бошқариш тизимида белгиланган чоралар бундан мустасно.

Божхона тўловлари тўланиши таъминланмаган ҳолда, товарларни оператор томонидан гувоҳнома олиш учун тақдим қилинган аризада кўрсатилган манзил бўйича операторнинг бинолари, очиқ майдончалари ва божхона омбори ҳисобланмайдиган жойларда божхона назорати остида жойлаштириш ҳуқуқини беради.

Божхона тўловлари тўланиши таъминланмаган ҳолда, божхона тўловларини бўлиб тўлаш ва (ёки) муддатини олтмиш иш кунигача кечиктирган ҳолда товарларни эркин муомалага чиқарилади. Божхона тўловлари тўланиши таъминланмаган ҳолда, товарларни чиқаришда уларнинг божхона қийматини шартли равишда аниқланади.

Алоҳида ҳужжатлар (мувофиқлик сертификати) мавжуд бўлмаганда, товарларни (озиқ-овқат товарлари ва фармацевтика маҳсулотлари бундан мустасно) шартли равишда чиқариш ва ҳужжатлар кейинчалик олтмиш календарь кун давомида тақдим этилади. Божхона тўловлари тўланиши таъминланмаган ҳолда, Ўзбекистон Республикаси Божхона кодексининг 272-моддасига мувофиқ божхона юк декларацияси тақдим этилгунга қадар товарларни чиқариб юборади.

Товарларнинг Ташқи иқтисодий фаолият товарлар номенклатураси бўйича кодини аниқлаш юзасидан божхона органи томонидан тайинланган экспертиза якунлангунга қадар товарларни божхона тўловлари тўланишини таъминлаш орқали шартли чиқариб юбориш, ваколатли давлат муассасалари билан операторларни ўзаро тан олиш ва махсус соддалаштиришларни биргаликда қўллашни назарда тутувчи ҳамкорлик лойиҳаларида иштирок этиш ҳуқуқига эга.

Божхона органлари томонидан божхона операцияларини амалга ошириш вақтини қисқартириш ва тартибини такомиллаштириш бўйича амалга ошириладиган тажриба лойиҳалари синовларида иштирок этиш, божхона масалаларини мувофиқлаштириш ва ҳал қилишда операторга кўмаклашиш учун божхона хизмати органларининг масъул ходими кўмагидан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлади.

Божхона ва хавфсизлик масалалари бўйича оператор гувоҳномаси асосида фаолият юритувчи операторга юқорида назарда тутилган махсус соддалаштиришлар қўлланилади.

Божхона ҳудудида қайта ишлаш божхона режимига расмийлаштирилган товарлар божхона ҳудудига божхона божлари ва солиқлар тўлашдан шартли озод этилган ҳолда олиб кирилиб, қайта ишлаш натижасида олинган маҳсулотлар экспорт ёки эркин муомалага чиқариш (импорт) божхона режимига расмийлаштирилади.

Божхона кодексининг 70-моддасида товар божхона ҳудудига қайта ишлаш ва уни қайта ишлаш маҳсулотлари тарзида олиб чиқиш мақсадида, божхона божлари ва солиқлар тўлашдан шартли озод этилган ҳолда олиб кирилиши белгиланган. Шунингдек, Кодекснинг 81-моддасига асосан олиб чиқиладиган қайта ишлаш маҳсулоти, қолдиқлар ва чиқиндилар божхона божлари ва солиқлар тўлашдан, шунингдек иқтисодий сиёсат чоралари қўллашдан озод этилади.

Қайта ишлаш маҳсулотларини эркин муомалага чиқариш (импорт) божхона режимига жойлаштиришда божхона божлари ва солиқлар қайта ишлаш учун олиб кирилган товарларнинг божхона қийматидан ва (ёки) қайта ишлаш маҳсулотларининг чиқиш нормасига мувофиқ ишлатилган сонидан ҳамда товар эркин муомалага чиқариш (импорт) божхона режимига жойлаштирилган куни амалда бўлган, уларга нисбатан қўлланиладиган божхона тўловларининг ставкаларидан келиб чиққан ҳолда тўланиши белгиланган.

Маълумот ўрнида айтиш жоиз, Кодекснинг 71-моддасига мувофиқ товарларни қайта ишлаш бўйича операциялар қуйидагилардан иборат. Олиб кирилган товарни унинг дастлабки хоссалари ва индивидуал кўрсаткичларини ўзгартириб, лекин қайта ишлаш маҳсулотида уни идентификациялаш имконини берувчи товар хусусиятларини сақлаган ҳолда бевосита қайта ишлаш ёки унга ишлов бериш, олиб кирилган товардан фойдаланган ҳолда бошқа товар тайёрлаш, монтаж қилиш, йиғиш ёки қисмларга ажратиш, товарни таъмирлаш, шу жумладан уни тиклаш ва таркибий қисмларини алмаштиришдан иборат.

Қайта ишлаш маҳсулотларини ишлаб чиқаришга кўмаклашувчи ёки уларнинг ишлаб чиқарилишини енгиллаштирувчи бошқа товарлардан, агар бу товарлар қайта ишлаш жараёнида тўлиқ ёки қисман ишлатилса, хом ашё сифатида фойдаланилади.

Ўзбекистон Президентининг 2022 йил 25 апрелдаги “Божхона ҳудудида қайта ишлаш божхона режими қўлланилишини соддалаштиришга оид қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Фармони 2-банди а-кичик бандига асосан товарларни қадоқлаш, ўраш (шу жумладан, қайта ўраш), саралаш, тозалаш, бошқа товарларга мослаштириш ва ускуналарни модернизация қилиш божхона ҳудудида қайта ишлаш операциялари ҳисобланди.

Бир сўз билан айтганда, ваколатли иқтисодий операторлар сонининг ортиши мамлакатимизда қонунга итоаткор ва ҳалол тадбиркорларни рағбатлантириб, уларнинг сафи кенгайишига, пировардида юртимизнинг иқтисодий ривожланишига хизмат қилади.