Толибон боши берк кўчага кириб қолди. Афғонистон янги фуқаролар уруши билан юзма-юзми?

Афғонистонда ижтимоий-иқтисодий инқироз кучаймоқда, миллатлараро ва динлараро қарама-қаршиликлар, Толибоннинг турли гуруҳлари ўртасидаги низолар кучаймоқда.

Уч йил аввал, 2021 йил 15 август куни Афғонистонда «Толибон» ҳокимият тепасига қайтди. Бугун эса мамлакат дилемма олдида турибди: режимнинг ўзгариши ёки янги фуқаролар уруши, дейди сиёсатшунос ва Афғонистон ҳамда Яқин Шарқ бўйича эксперт Андрей Серенко «Независимая газета»га.

Ғарбнинг афғон заминида 20 йиллик мавжудлигидан сўнг Толибон режимининг тикланиши Покистон разведка идоралари воситачилигида Вашингтон ва Толибоннинг асосий фракциялари раҳбарлари ўртасида келишув асосида амалга оширилди.
Шунингдек, Америка ёрдами туфайли Толибон вайрон бўлган мамлакатда уч йил давомида ҳокимиятни сақлаб қолишга муваффақ бўлди. Шунга қарамай, бугунги кунда Афғонистондаги вазият стратегик боши берк кўчага кириб қолди, ундан чиқиш йўли Толибон режимини ўзгартириш ёки янги фуқаролар уруши бўлади.

Албатта, Толибон режимининг тикланиши ва унинг сўнгги уч йил давомида ҳокимиятда сақланиб қолиши Толибоннинг асосий ютуғидир. Агар минтақадаги энг муваффақиятли террорчи гуруҳ раҳбарлари АҚШни иттифоқчи сифатида қўлга киритмаганида, буларнинг ҳеч бири содир бўлмасди.

Сўнгги бир неча йил ичида айнан америкаликлар Толибон режимини куч билан ағдаришга бўлган ҳар қандай уринишларга очиқчасига қаршилик кўрсатиб, афғон қаршилик ҳаракати фаолиятини фалаж қилиб қўйган. Айнан Вашингтон Толибонга ҳафталик 40 миллион доллардан 80 миллион долларгача нақд пул миқдорида молиявий ёрдам юборади, бу эса «қаттиқ муллалар» диктатурасига банкротлик ва иқтисодий тизимнинг қулашига йўл қўймаслик имконини беради.

Толибон ношукурлик билан жавоб қайтармайди. АҚШ ва НАТО қўшинлари Афғонистондан уч йил аввал олиб чиқиб кетилганига қарамай, бугунги кунда бу давлат расмийлари Американинг минтақадаги энг ишончли иттифоқчиларидан бири бўлиб қолмоқда. Ҳа, Толибоннинг оммавий риторикаси даражасида уларнинг режими бутунлай Америкага қарши кўринади, аммо аслида Толибон 2020 йил февраль ойида Доҳада тузилган битимнинг барча шартларини пухталик билан бажариб, АҚШнинг миллий хавфсизлик соҳасидаги манфаатларини ҳимоя қилмоқда.

Аммо, агар Толибон мана уч йилдан бери АҚШ билан муносабатларида яхши кетаётган бўлса, Афғонистон ичидаги муаммолар тобора кучайиб бормоқда. Аҳолининг тўртдан бир қисми (тахминан 7 миллион киши) мамлакатни тарк этди ва бугунги кунда мажбурий эмиграцияда. Ўз ватанини тарк этиш истагида бўлган афғонлар оқими, буни Толибон расмийларининг ўзлари ҳам эътироф этганидек, қуримаяпти – пули ёки исталган давлатга виза олиш имконияти бўлган ҳар бир киши қочиб кетмоқда.

Афғонистон ичида ижтимоий-иқтисодий инқироз кучаймоқда, миллатлараро ва динлараро қарама-қаршиликлар кучаймоқда. 20 миллиондан ортиқ афғон аёллари асосий сиёсий ҳуқуқлардан маҳрум. Толибоннинг ўзида гиёҳванд моддалар саноати, контрабанда савдоси ва коррупция оқимлари устидан назорат қилиш учун курашаётган толибларнинг турли гуруҳлари ўртасида бўлиниш жараёни кучаймоқда.

23 миллиондан ортиқ афғон тўлиқ қашшоқликда яшайди ва инсонпарварлик ёрдамига жуда муҳтож.

Оддий Толибон ва ўзини ҳар томонлама тез бойитиб бораётган янги Толибон аристократияси ўртасидаги мулкий табақаланиш кучаймоқда. Афғонистонлик ишбилармонларнинг сўзларига кўра, бугунги кунда улар фақат республика давридаги коррупция даражасини орзу қиладилар: Толибон давридаги турли товламачиликлар сезиларли даражада ўсган ва кўпайишда давом этмоқда, бу эса миллий тадбиркорликни ривожлантиришга қизиқишни ўлдиради.
Россия Ташқи ишлар вазирлиги ва Адлия вазирлиги Толибонни тақиқланган ташкилотлар рўйхатидан чиқаришни таклиф қилди.
Афғонистондаги ҳозирги вазият Американинг Толибон режимининг сиёсий ва иқтисодий банкротлигининг олдини олишга қаратилган саъй-ҳаракатларига қарамай, уни сақлаб қолиш муаммоли бўлиб қолаётган стратегик бошсизликдир.

Ҳокимиятга қайтганидан кейин уч йил ўтиб, Толибон олдига танлов қўйилди: ё ўз маъмурий-сиёсий тизимини янада очиқлик ва ички қонунийликка йўналтирилган назорат остида ўзгартиришни бошлаш (шу жумладан аёллар учун ҳақиқий тенглик ва пуштун бўлмаган этник-диний гуруҳларнинг сиёсий вакиллиги орқали), ёки Афғонистонда янги фуқаролар урушининг муқаррарлигига дуч келади.

Бу нафақат афғонлар, балки минтақа давлатлари учун ҳам даҳшатли оқибатларга олиб келиши мумкин. Афсуски, Толибон режимини ўзгартиришга уринишлар истиқболи ҳали кўринмаяпти.