Сталиннинг “шамчироғи” тўғри йўлга бошлаганмиди?
Яқингача ҳар қандай китоб, нашр (айниқса, кириш қисми) “айтганларидек“, “таъкидлаганларидек“ деган иборалар билан бошланар эди. Ўша вақтда буни ҳеч ким эътиборга олмаган, худди асли шундай бўлиши керакдек қабул қиларди. Тадқиқот қайси йўналишда олиб борилган бўлса, албатта битта “доно фикр” билан бошланиши керак ва иш гўё ўша фикрни исботлашга қаратилгандек кўринарди.
Тўғри, Шарқ мамлакатларида саройга яқин мулозимлар ҳукмдорни мақтовларга кўмиб, “яхшисини ошириб ёмонини яшириб” китоблар битган. Лекин бу ҳар бир ҳукмдор ёки сулола учун кўпи билан бир-икки тарихчидан ошмаган.
Биз эса кейинги 80 йил давомида оммавий равишда гоҳ у сиёсатчини, гоҳ бунисини алқаб, доно фикрларини келтириб илмий адабиётлар нашр этдик, мақолалар ёздик, диссертациялар ҳимоя қилдик. Оқибатда одамлар онгида тарих ўзгарувчан, ҳамма ўзига мослаб талқин қилса бўладиган фандек кўрина бошлади, ҳатто қоида каби одамлар онгида ўрнашди. Аслида фан чексиз ва у ҳар қандай доно фикрни инкор этиши мумкин.
“Хўш бунинг нимаси ёмон?“ дегувчилар ҳам топилади.
Гап шундаки 1937 йилда И.Сталиннинг “ВКП(б) нинг қисқача сиёсий тарихи” рисоласи нашр этилди. Бу “қисқача” брошюрача совет давлати яшаган бутун даврда тарихий тафаккурни йўналтириб борувчи “шамчироқ“ вазифасини ўтади. Яъни тарихга синфий нуқтаи назардан ёндашиш, ҳар қандай тадқиқот охир-оқибат коммунистик мафкуранинг нақадар “ҳаққоний” эканлигини исботлашга қаратилиши лозимлиги уқтирилди.
Тўғри, Шарқ мамлакатларида саройга яқин мулозимлар ҳукмдорни мақтовларга кўмиб, “яхшисини ошириб ёмонини яшириб” китоблар битган. Лекин бу ҳар бир ҳукмдор ёки сулола учун кўпи билан бир-икки тарихчидан ошмаган.
Биз эса кейинги 80 йил давомида оммавий равишда гоҳ у сиёсатчини, гоҳ бунисини алқаб, доно фикрларини келтириб илмий адабиётлар нашр этдик, мақолалар ёздик, диссертациялар ҳимоя қилдик. Оқибатда одамлар онгида тарих ўзгарувчан, ҳамма ўзига мослаб талқин қилса бўладиган фандек кўрина бошлади, ҳатто қоида каби одамлар онгида ўрнашди. Аслида фан чексиз ва у ҳар қандай доно фикрни инкор этиши мумкин.
“Хўш бунинг нимаси ёмон?“ дегувчилар ҳам топилади.
Гап шундаки 1937 йилда И.Сталиннинг “ВКП(б) нинг қисқача сиёсий тарихи” рисоласи нашр этилди. Бу “қисқача” брошюрача совет давлати яшаган бутун даврда тарихий тафаккурни йўналтириб борувчи “шамчироқ“ вазифасини ўтади. Яъни тарихга синфий нуқтаи назардан ёндашиш, ҳар қандай тадқиқот охир-оқибат коммунистик мафкуранинг нақадар “ҳаққоний” эканлигини исботлашга қаратилиши лозимлиги уқтирилди.
Шундан бошлаб барча нашрларда улуғ доҳий В.И.Ленин ва бири иккинчисини инкор қилувчи партия съездларидан иқтибос келтирила бошланди. Хуллас “брошюрача“ ўзининг миссиясини ортиғи билан ўтадики, тадқиқотчилар тугул, оддий ўқувчи ҳам тарихий адабиётнинг шу жойини ўқимай ташлаб кетадиган ёки ижирғаниб отиб юборадиган бўлди.
Кейинги вақтларда тарихий адабиётлар, илмий тадқиқот ишлари бундай ҳолатлардан холи тарзда нашр этилаётгани қувонарли, албатта. Тўғри-да, агар юқоридаги ҳолат давом этадиган бўлса, тарих сиёсатга хизмат қиладиган бўлса, бизнинг жамият собиқ яккапартияли тузум сарқитларидан бутунлай халос бўла олмайди.
Кейинги вақтларда тарихий адабиётлар, илмий тадқиқот ишлари бундай ҳолатлардан холи тарзда нашр этилаётгани қувонарли, албатта. Тўғри-да, агар юқоридаги ҳолат давом этадиган бўлса, тарих сиёсатга хизмат қиладиган бўлса, бизнинг жамият собиқ яккапартияли тузум сарқитларидан бутунлай халос бўла олмайди.
Махмудхон ЮНУСОВ,
Самарқанд давлат музей-қўриқхонаси бош муҳофизи
Манба: ЎзА
Матнда хатолик топсангиз, ўша хатони белгилаб, бизга жўнатинг (Ctrl + Enter).
Фикр билдириш учун қайдномадан ўтишингиз сўралади ва телефон ракамни тасдиклаш керак булади!
Эронда 19 ёшли спортчи дорга осиб қатл этилди
19 ёшли Солиҳ Муҳаммадий — Эрон ёшлар терма жамоаси аъзоси ва 2024 йил халқаро мусобақалар совриндори — яна икки йигит билан бирга дорга осиб қатл этилди.
Эрон мусулмон давлатларига чақириқ билан чиқди
Эрон Олий Миллий Хавфсизлик Кенгаши котиби Али Ларижоний АҚШ ва Исроил ҳужуми бошланганидан бери ҳеч бир мусулмон давлати Эронга ёрдам бермаганини айтди.
Эрондаги вазиятдан Марказий Осиёда энг кўп Тожикистон қийналиши мумкин
Имкониятлари чекланган республика учун бу озиқ-овқат хавфсизлиги нуқтаи назаридан жиддий ҳажм ҳисобланади.
Трамп дунё давлатларидан ёрдам сўради
Қўшма Штатлар президенти Хитой, Франция, Япония ва бошқа давлатларни ҳудудда хавфсиз қатновни таъминлаш учун у ерга ҳарбий кемалар юборишга чақирди.
Эроннинг ўрнига Жаҳон чемпионатига бориши мумкин бўлган терма жамоалар номи маълум бўлди
Бу ҳақда ESPN нашри хабар бермоқда.
Эрон АҚШ денгиз флоти учун бенуқсон "қирғин зонаси" яратиб кутмоқда
Бунинг аниқ сабаби бор – бу Эроннинг ассиметрик уруш орқали АҚШни мағлуб этиш бўйича узоқ йиллик стратегиясидир.
Эрон олий раҳбарининг саломатлиги ҳақида хабар берилди
Бу ҳақда ISNA Эрон ахборот агентлиги хабар бермоқда.
Франция вакиллари Москвага тинчлик таклифи билан келди, аммо рад жавобини олди
Financial Times нашрининг хабар беришича, Франция президенти Эммануэль Макроннинг миллий хавфсизлик бўйича маслаҳатчилари — Эммануэль Бонн ва Бертран Бухвальтер февраль ойида Москвага Украина бўйича тинчлик музокаралари таклифи билан ташриф буюрган.
ЙПХ инспекторини уриб кетган 10-синф ўқувчиси “Шуҳрат” медали соҳибининг эркатой набираси экани маълум бўлди
25 февраль куни соат 21:46 да 10-синф мактаб ўқувчиси BMW М4 русумли автомашинани ҳайдовчилик гувоҳномасисиз бошқариб, ҳаракатланиб келаётган вақтида ЙПХ инспекторини уриб юборган.
Уйига фақат тунда келишни одат қилган қарздорга МИБ "сюрприз" қилди
Қарздор транспорт воситасини фақат тунда уйига олиб келиниб, кундузи бошқа жойда сақланаётгани аниқланган.
Машҳур модель Ҳусановга учрашув таклиф қилди
Ўзбекистон миллий терма жамоаси ва “Манчестер Сити” ҳимоячиси Абдуқодир Ҳусанов туғилган куни муносабати билан табрикларни олишни давом этмоқда.
Бухорода 21 ёшли йигит Телеграмда онлайн фоҳишахона ташкил қилди
У аёллар расмларини каналга жойлаб, уларни пул эвазига мижозларга таклиф қилган
Эрон АҚШнинг F-35га қандай ракета билан зарба берганини кўрсатди
Ушбу зенит ракетаси 25 км масофага уча олади ва икки усул билан бошқарилади: радар ва иссиқлик изловчи электро-оптик.
АҚШ ва Исроил ҳужумлари Эроннинг ядровий салоҳиятини йўқ қила олмаяпти
Бу ҳақда Халқаро атом энергияси агентлиги (МАГАТЭ) бош директори Рафаэль Гросси буни таъкидлади.
ФИФА Исроил футбол ассоциациясига нисбатан санкциялар жорий этди
Халқаро футбол ассоциациялари федерацияси (ФИФА) интизом қўмитаси Исроил футбол ассоциациясини (IFA) кўплаб қоидабузарликлар учун жаримага тортди, деб хабар бермоқда Lequipe ФИФА расмий сайтига таяниб.
Нетаньяху: "Исроил Эроннинг энергетика объектларига ҳужум қилишдан тийилади"
Бу ҳақда Исроил Бош вазири Беньямин Нетаньяху журналистлар билан суҳбатда шундай деди.
«Манчестер Сити» ва «Челси» «Барселона»нинг товон пули 500 млн евро бўлган футболчисига қизиқиш билдирмоқда
Бу ҳақда Caught Offside нашри хабар берди.
Трамп: “Эрон ҳатто рақобат ҳам туғдирмаяпти”
АҚШ президенти Дональд Трамп Эрон ҳақида навбатдаги кескин баёнот билан чиқди.
Каллас: “Уруш севги саргузаштига ўхшайди — кириш осон, чиқиш қийин”
Европа Иттифоқи дипломатияси раҳбари Кая Каллас Эрон атрофидаги вазият юзасидан эҳтиёткорликка чақирди.
Исроил Эроннинг “Басиж” кучлари разведка бўлинмаси бошлиғи йўқ қилинганини эълон қилди
Исроил армияси матбуот хизматининг хабар беришича, Теҳронга зарбалар чоғида “Басиж”нинг разведка бўлими бошлиғи Исмоил Аҳмадий йўқ қилинган.
Францияда ИШИДнинг язидийларга қарши геноциди бўйича илк ҳукм чиқарилди
Франция суди жиҳодчи Сабри Эссидни Ироқдаги язидийларга қарши ИШИД томонидан амалга оширилган геноцидда иштирок этгани учун умрбод қамоқ жазосига ҳукм қилди.
Ижтимоий тармоқлар ёшлар фаровонлигига салбий таъсир қилмоқда
2026 йилги World Happiness Report 2026да таъкидланишича, ижтимоий тармоқлар ёшлар фаровонлигига жиддий салбий таъсир кўрсатмоқда.
Эрон узоқ давом этадиган урушга тайёргарлик кўрмоқда — Financial Times
Financial Timesнинг хабар беришича, Эрон санкциялар енгиллаштирилмас экан, ҳарбий ҳаракатларни тўхтатишга рози эмас ва узоқ давом этадиган урушга тайёргарлик кўрмоқда.
Эрон ҳужумлари натижасида Қатарнинг суюлтирилган газ ишлаб чиқариш қувватининг 17 фоизини 3–5 йилга ишдан чиқди — Reuters
Бу йилига 20 млрд долларгача йўқотишларга олиб келади", дея хабар бермоқда агентлик.
АҚШ иттифоқчилари Эронга қарши хавфсизлик чораларига тайёр
Бу ҳақда АҚШ томонидан эълон қилинган қўшма баёнотда таъкидланган.
Европа Иттифоқининг икки давлати Украинага кредит беришни тўхтатиб қўйди
Венгрия ва Словакия Европа Иттифоқининг Украинага 90 миллиард евро ажратиш тўғрисидаги қарорига тўсқинлик қилишди.
Туркияда яна бир ўзбекистонлик аёл жинсий зўравонликка учради
Бу ҳақда бугун, 19 март куни “Sözcü” хабар берди.
Қирғизистонда собиқ ДХХ раҳбарининг қариндоши қўлга олинди
Орунбековнинг таъкидлашича, Камчибек Ташиев лавозимни тарк этганидан сўнг бундай амалиётлар тўхтаган ва корхона омборларида катта ҳажмда бензин тўпланиб қолган.
Туркий маданият ва мерос жамғармаси ҳамда AlmaU ҳамкорлик истиқболларини муҳокама қилди
2026 йил 16 март куни Туркий маданият ва мерос жамғармаси президенти, профессор Актоти Раимқулова Олмаота Менежмент Университети (AlmaU) делегациясини қабул қилди.
Таиланддаги ЙТҲда Ўзбекистон фуқароси ҳалок бўлди
Шунингдек, автоҳалокатда жароҳат олган яна уч нафар ҳамюртимизга тезкор тиббий ёрдам кўрсатилган ва уларга шифохонадан жавоб берилган.
Наманган, Қашқадарё ва Самарқанд вилоятларида сифати кафолатланмаган дори воситалари аниқланди
Қарши туманида истиқомат қилувчи, 1965 й.т. шахс ўзининг яшаш хонадонида тегишли лицензиясиз дорихона ташкил қилиб, 82 турдаги жами 1520 дона меъёрий ҳужжати бўлмаган дори воситаларини сотиб келаётганлиги аниқланди.
Президент фармони билан 392 нафар шахс афв этилди
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев Наврўз умумхалқ байрами ва муборак Рамазон ҳайитини нишонлаш арафасида халқимизга хос эзгулик, меҳр-оқибат, бағрикенглик, кечиримли бўлиш каби олижаноб фазилатларни намоён этган ҳолда ҳамда давлатимиз томонидан олиб борилаётган инсонпарварлик сиёсатининг амалий тасдиғи сифатида “Жазо муддатини ўтаётган, қилмишига чин кўнгилдан пушаймон бўлган ва тузалиш йўлига қатъий ўтган бир гуруҳ шахсларни афв этиш тўғрисида”ги Фармонни имзолади.
Трампнинг куёви Жаред Кушнер Яқин Шарқдаги урушдан миллиардлар топмоқчи
New York Times маълумотига кўра, у Affinity Partners компанияси учун тахминан 5 миллиард доллар топишни режалаштиряпти.
Афғонистон Покистонга қарши амалларни вақтинча тўхтатди
Маълум қилинишича, бу қарор Қатар, Саудия Арабистони ва Туркиянинг илтимосига биноан қабул қилинган.
Эрон душман энергетикасини “йўқ қилиш” билан таҳдид қилди
IRIB маълумотига кўра, Эрон Қуролли Кучлари вакили Хотам ал-Анбия нефть иншоотларига қилинган ҳужумларга жавоб сифатида душманнинг барча энергетика инфратузилмаси йўқ қилинишини билдирди.
Исроил Эрон разведка вазири Исмоил Хатибнинг ўлдирилганини маълум қилди
Эрон президенти Масъуд Пезешкиён ушбу хабарни тасдиқлади.
Самарқандда хориждан олиб келинган 38 кг наркотик моддалар мусодара қилинди
Натижада, ундаги махсус тайёрланган хуфия жойда бўлган мармар тошлар орасига 9 кг 40 гр опий экстракцияси яширилганлиги аниқланди
