Давлат ва жамият барқарорлигини янада мустаҳкамлашнинг янги ҳуқуқий нормалари белгиланмоқда

Нодавлат нотижорат ташкилотлари демократик жамият қурилишида салмоқли ўрин тутади. Бу жиҳат юртимизда ННТлар фаолиятига оид ислоҳотларда ҳам намоён бўлмоқда.

Масалан, ННТларни давлат рўйхатидан ўтказиш божлари ўртача икки баробар пасайтирилди, маблағ олиш бўйича мурожаатларни кўриб чиқиш муддати 40 кундан 15 кунгача қисқартирилди, уларга махсус ҳисоб рақам очиш талаби бекор қилинди ва ортиқча бюрократияга чек қўйиш мақсадида барча давлат хизматлари “e-ngo.uz” портали орқали электрон тарзда кўрсатилиши йўлга қўйилди.

Эътиборлиси, бу борада илгари сурилаётган ташаббуслар ва қонун ижодкорлигини таъминлашнинг тизимли характер касб этиши ҳамда вакиллик органлари аъзоларининг фаоллиги соҳани янада такомиллаштириш орқали, кучли фуқаролик жамияти асосларини мустаҳкамлашни давом этишга замин яратмоқда.

Шу ўринда, Қонунчилик палатаси мажлисида “Миллий тикланиш” демократик партияси фракцияси депутатлари ташаббуси билан ишлаб чиқилган “Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш тўғрисида”ги қонун лойиҳасининг биринчи ўқишдаёқ муҳокама қилиниб, қабул қилинганини ушбу ислоҳотларнинг ёрқин намунасидейиш мумкин.

Қонун лойиҳаси жорий йилнинг 21 март кунига қадар жамоатчилик муҳокамасига ҳавола этилган бўлиб, унинг қабул қилиниши давлат бошқаруви ва жамият барқарор ривожланишида қатор янги механизмларнинг ҳуқуқий асосини таъминлашга хизмат қилади.

Аҳамиятли жиҳати, ушбу қонун лойиҳаси билан Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекс, “Нодавлат нотижорат ташкилотлари тўғрисида”ги, “Жамоат фондлари тўғрисида”ги, “Жамоатчилик назорати тўғрисида”ги, “Давлат божи тўғрисида”ги Қонунларига ҳамда Солиқ кодексига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш назарда тутилмоқда.

Хусусан, нодавлат нотижорат ташкилотларининг ҳуқуқ ва манфаатлари ҳимоясини мустаҳкамлаш, жамоатчилик назоратининг таъсирчанлиги ва самарадорлигини оширишга оид ўзгартиришлар киритилмоқда.

Биринчидан, давлат органларининг мансабдор шахслари томонидан нодавлат нотижорат ташкилотларининг фаолиятига қонунга хилоф равишда аралашиш учун маъмурий жавобгарлик белгиланмоқда.

Энди, давлат органи мансабдори фаолиятида ушбу ҳолат илк маротаба аниқланганда БҲМнинг етти бараваридан ўн бараваригача, агар бу ҳолат бир йил ичида яна такрорланса ўн бараваридан ўн беш бараваригача миқдорда жарима солишга сабаб бўлади.

Адлия вазирлиги маълумотларига кўра, аввал бу каби ҳуқуқбузарлик учун жавобгарлик ўрнатилмагани сабабли, нодавлат нотижорат ташкилотларни мажбурий равишда ҳомийлик ва бошқа ишларга жалб қилиш, тадбирлар ўтказишга қаршилик қилиш, уларга тегишли бўлган мол-мулкларни олиб қўйиш, шунингдек, қонунчиликни бузган ҳолда уларга оид ҳужжатларни (маълумотларни) талаб қилиб олиш ва бошқа кўринишлардаги ҳуқуқбузарликлар содир этилган.

Таъкидлаш зарурки, ушбу таҳрир эндиликдадавлат органларининг нодавлат нотижорат ташкилотлар фаолиятига аралашувларинисезиларли камайтириб, ваколати чегарасида ишлашига, ўз навбатида ННТларнинг фаолиятини ҳимоя қилиб, мустақиллиги ва самарадорлигини оширишга хизмат қилади.

Иккинчидан, соҳадаги айрим маъмурий ҳуқуқбузарликлар хусусан, ННТлар, уларнинг ваколатхоналари ва филиалларининг давлат рўйхатидан ўтмасдан фаолиятни амалга ошириши, рўйхатдан ўтказилмаган рамзий белгиларни ишлатиши, тадбирлар ўтказиш ҳақида хабардор қилиш тартибига риоя қилмаганлик учун жарима миқдорлари сезиларли даражада камайтирилмоқда.

Жумладан, илгари нодавлат нотижорат ташкилотлари (улар ваколатхоналари ва филиалларининг) давлат рўйхатидан ўтмасдан фаолиятни амалга оширгани учун базавий ҳисоблаш миқдорининг ўн беш бараваридан ўттиз бараваригача миқдорда жарима солишга сабаб бўлган бўлса, энди унинг ўн баравардан йигирма беш бараваргача миқдорга тушириш белгиланмоқда.

Бугунги кунга қадар мамлакатда 10 мингга яқин нодавлат нотижорат ташкилотлар (йил бошидан 4 та янги) рўйхатдан ўтган бўлиб, уларда70 минг киши фаолият кўрсатади.

Давлат рўйхатидан ўтиш муайян ташкилий жараёнларни талаб этгани боис, кўп ҳолларда энди ўз фаолиятини бошлаган нодавлат нотижорат ташкилотининг расмий рўйхатдан ўтмасдан туриб тадбир ўтказиши кузатилади. Қонун лойиҳасида кўзда тутилган жарималар миқдорининг камайишиушбу нодавлат нотижорат ташкилотларга молиявий юкни енгиллаштириши билан бирга, қонуний фаолият олиб боришида қулайликлар яратади.

Учинчидан, нодавлат нотижорат ташкилотларнинг ўз фаолияти тўғрисидаги ҳисоботларни рўйхатдан ўтказувчи органга тақдим этиш жараёнидаги хатоликлар (ўз вақтида ёки белгиланмаган шаклда тақдим этмаслик, била туриб нотўғри маълумотлар тақдим этиш) учун амалдаги жарима (15-30) БҲМнинг ўртача беш баравари миқдорида (10-25) камайтирилмоқда.

Ушбу ўзгаришлар, яъни нодавлат нотижорат ташкилотлар фаолиятидаги айрим объектив ва субъектив сабабларга кўра қилинган хатоликлар учун молиявий жазо чораларининг енгиллаштирилиши ўз навбатида уларнинг иқтисодий имкониятлари ва барқарорлигини таъминлашда ҳам муҳим ўрин тутади.

Мисол учун, Ўзбекистон Ракка қарши кураш жамияти Тошкент вилояти бўлинмаси раҳбари Алишер Алимов жамият 2023 йилда Адлия органларидан рўйхатдан ўтказилгани ва фаолиятида айрим муаммоларга дуч келганини билдирган. Хусусан, янги ташкил этилгани ва ҳисобчи штат бирлиги бўлмагани учун солиқ ҳисоботлари ўз вақтида топширилмаган ва 2024 йилда 3,4 млн солиқ жаримаси ҳисобланган. А.Алимовга кўра, янги қонун лойиҳасида жарималар миқдорининг камайтирилиши бу каби муаммолар ечимига ижобий таъсир кўрсатади.

Тўртинчидан, жамоатчилик назорати механизмларини янада кучайтириш ва бу борада давлат органлари масъулияти билан бирга, ҳаракатсизлиги учун жавобгарликни белгилаш чораларига ҳам алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Жамоатчилик назорати тўғрисидаги қонунчилик талабларини бузганлик, жумладан жамоатчилик назоратининг натижаларига кўра якуний ҳужжатни (баённома, хулоса, маълумотнома ва бошқ.) ўз вақтида кўриб чиқмаганлик учун мансабдор шахсларга базавий ҳисоблаш миқдорининг уч бараваридан беш бараваригача миқдорида жарима солишга сабаб бўлади.

Мазкур ўзгариш мансабдор шахсларнинг ўз функционал вазифалари доирасида жамоатчилик назорати жараёнларига алоҳида эътибор қаратиш ва бу борада нодавлат нотижорат ташкилотлар билан ҳамкорлик қилишни янада мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Мухтасар айтганда, қонун лойиҳасининг қабул қилиниши нодавлат нотижорат ташкилотларини давлат томонидан янада қўллаб-қувватлашга, фаолияти эркинлиги, ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари ҳимоя қилинишини таъминлашга, шаффофлигини оширишга ҳамда мазкур соҳада ҳуқуқни қўллашнинг янги амалиётини йўлга қўйишга хизмат қилади.

Тохир Ахмадалиев,

Демократик жараёнларни таҳлил қилиш маркази

Тошкент вилояти ҳудудий бўлинмаси раҳбари