Хитой ва Марказий Осиё савдо ҳажми илк бор 100 миллиард доллардан ошди

Бокуда CМТИ директори 2025 йил якунларига кўра, Хитой ва Марказий Осиё давлатлари ўртасидаги савдо ҳажми биринчи марта 100 миллиард доллардан ошганини таъкидлади.

Жорий йилнинг 12–14 март кунлари Боку шаҳрида Низомий Ганжавий номидаги халқаро марказ томонидан ташкил этилган XIII Глобал Боку форуми бўлиб ўтди. Унинг ишида 400 га яқин хорижий вакиллар, жумладан, собиқ ва амалдаги давлат раҳбарлари, халқаро ташкилотлар аъзолари ва экспертлар иштирок этди.

Форум “Бўлинган дунёда кўприклар қуриш” шиори остида ўтди ва халқаро тизим трансформациясининг асосий тенденциялари, кўп томонламалик инқирози, глобал хавфсизлик ва барқарор ривожланиш масалаларини муҳокама қилишга бағишланди.

Тадбирнинг асосий иштирокчилари орасида Илҳом Алиев, Байрам Бегай, Яков Милатович, Жозе Рамуш Орта, шунингдек БМТ Бош котиби ўринбосарлари Мигель Анхель Моратинос ва Аманда Россбах, ЮНКТАД Бош котиби Ребека Гринспан, Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти бош директори Тедрос Адханом Гебрейесус ва бошқалар бор эди.

Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институти (SMTI) директори Элдор Арипов форум ялпи сессиясидаги нутқи ҳамда Озарбайжон ОАВларига берган шарҳларида Ўзбекистон ва Озарбайжон ўртасидаги муносабатлар тарихий юксалиш босқичида эканини таъкидлади. У икки давлат ўртасидаги алоқаларни сиёсий ишонч, иқтисодий прагматизм ва узоқ муддатли манфаатларнинг мос келишига асосланган тизимли шериклик сифатида таърифлади.

Э.Арипов икки давлат раҳбарлари ўртасидаги ишончли шахсий муносабатларнинг юқори даражасини алоҳида қайд этди. Унинг таъкидлашича, бу ҳолат ўзаро ҳамкорликни янада чуқурлаштириш учун мустаҳкам сиёсий асос яратади.
“Икки томонлама кун тартиби изчил ва комплекс ривожланмоқда. Ўзбекистон–Озарбайжон ҳамкорлиги нафақат савдо, саноат ва энергетика каби анъанавий йўналишларни, балки рақамли технологиялар, инновациялар ва саноат кооперациясининг замонавий шакллари каби янги соҳаларни ҳам қамраб олади”, — деди SMTI директори.

“Хитой ва глобал бошқарув ташаббуси” сессиясидаги нутқида Э.Арипов глобал бошқарув тизими инқирози тобора чуқурлашиб бораётганига эътибор қаратди. Унинг сўзларига кўра, мавжуд халқаро механизмлар кўп ҳолларда дунёнинг етакчи давлатлари ўртасида келишилган қарорларни ишлаб чиқишни таъминлашга қодир эмас.

Шундай шароитда, дея таъкидлади у, халқаро ҳамжамият амалда жаҳон тизимининг келгуси ривожланиш йўлини танлаш бўйича жиддий танлов олдида турибди.
“Ёки кўп томонлама ҳамкорликнинг самарали механизмларини тиклашга эришилади, ёки жаҳон тартиби кучлар мувозанати ва стратегик тийиб туриш мантиғи асосида шаклланади”, — деди у.

Э.Ариповнинг фикрича, Хитой томонидан илгари сурилаётган ташаббуслар жаҳон тизимининг келажаги ҳақидаги халқаро муҳокамаларни ривожлантиришга муҳим ҳисса қўшади.

Унинг таъкидлашича, Хитой жаҳон тартибига нафақат муқобил қарашни, балки бошқарувнинг янги фалсафасини ҳам таклиф қилмоқда.
“Пекин универсал тамойиллар ҳақида гапирмоқда. Унга кўра, кичик давлатларнинг овози йирик давлатлар овози билан тенг аҳамиятга эга бўлиши, халқаро ҳуқуқ эса икки хил стандартларсиз қўлланилиши лозим”, — деди у.

Шунингдек, Э.Арипов Хитойнинг Марказий Осиёдаги роли тобора ортиб бораётганини таъкидлади. Унинг айтишича, сўнгги йилларда Хитой минтақанинг асосий иқтисодий ҳамкорига айланган.

Хусусан, 2025 йил якунларига кўра, Хитой ва Марказий Осиё давлатлари ўртасидаги савдо ҳажми илк бор 100 миллиард доллардан ошган. Шу билан бирга, сўнгги ўн йил ичида минтақадаги Хитойнинг тўғридан-тўғри инвестициялари икки баробардан ортиққа ўсиб, қарийб 40 миллиард долларга етган.

Э.Арипов ҳамкорликнинг янги институционал архитектураси шаклланаётганига ҳам эътибор қаратди. Агар аввал ҳамкорлик асосан Шанхай ҳамкорлик ташкилоти доирасида амалга оширилган бўлса, ҳозирда “Марказий Осиё – Хитой” алоҳида формати шакллантирилди.

Инфратузилма ва транспорт боғлиқлигини ривожлантириш ҳам ҳамкорликнинг муҳим йўналишларидан бири ҳисобланади. Бу борада Хитой–Қирғизистон–Ўзбекистон темир йўли лойиҳаси мисол қилиб келтирилди. Ушбу лойиҳа Марказий Осиёни Каспий денгизи орқали Озарбайжон, Грузия, Туркия ва кейинчалик Европа бозорлари билан боғлашга хизмат қилади.

“Хитой иштирокида яратилаётган инфратузилма минтақанинг кенгроқ трансконтинентал тармоқларга интеграциялашувига ёрдам беради”, — деди SMTI директори.

Унинг фикрича, бундай ҳамкорлик моделининг узоқ муддатли муваффақияти лойиҳалар шаффофлиги, халқаро институтлар билан мувофиқлиги ва миллий ривожланиш стратегияларига ҳурмат кўрсатилишига боғлиқ.

Хулоса қилиб, Э.Арипов Марказий Осиё ҳозирда Россия, Хитой, Европа, Туркия ва Форс кўрфази мамлакатлари билан фаол ҳамкорлик қилиб келаётганини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, бу ҳамкорлик механизмлари бир-бирини тўлдириши ва давлатлар суверенитетини мустаҳкамлаши муҳим.

Маълумот учун:
Низомий Ганжавий номидаги халқаро марказ — халқаро муносабатлар, минтақавий хавфсизлик ва цивилизациялар ўртасидаги мулоқот масалаларига ихтисослашган Озарбайжоннинг етакчи таҳлилий марказларидан бири ҳисобланади.