Рус мактаблари нега керак (2-қисм)

Рус маъмурияти, хусусан, Кауфман аввалбошда маҳаллий типдаги мактабларга қаршилик қилмаган, у туркистонлик ёшларни зўрлик йўли билан рус мактабларига олиб келишга қарши бўлган. Туркистонлик ёшларнинг ўз хоҳишлари билан рус мактабларига оёқ қўйиши – Кауфманнинг орзуси бўлган. У “фақат халқ таълимигина Туркистон ўлкасини руҳан босиб олишга қодир”, деб билган. (Туркестанские ведомости. 1908. №224, 16 октябрь).

Кауфман (1867-1882 йиллардаги Туркистон генерал-губернатори) маҳаллий мактаблар ўз-ўзидан йўқолиб кетишига ишонган. Унинг фикрича, хоч эмас, балки мактаб Туркистонга христианча рус цивилизациясини олиб келади: “Биз Туркистон ўлкасига христиан динини олиб келишимиз шарт, лекин аҳолига православ динини тавсия қилмаслигимиз керак” (Архив. Савицкийнинг шахсий фонди).

Энди навбат Остроумовга (1846-1930, рус шарқшуноси). Унинг 1910 йил 25 февралда Тошкентда нашр қилинган “Колебания во взглядах на образование туземцев в Туркестанском крае” дегич мақоласидан парчалар келтирамиз:
“Маҳаллий халққа русча таълим бериш ҳақида биринчи бўлиб генерал-адьютант фон Кауфман ўйлай бошлади. Бу мушкул масалага марҳум генерал ўта эҳтиёткорлик ва юксак эътибор билан ёндашган. Кауфман маҳаллий эски мактаблар ўз умрини ўтаб бўлгани ва келгусида тараққий этиши учун ҳеч қандай зарур омилларга эга эмаслигини билган. У фақат европача таълим тараққий этишига ишонган.

Шунингдек, у Туркистон ўлкасида сарт ва татарларга этник жиҳатдан яқин, лекин мусулмонча мафкура билан забт этилмаган кўпсонли қирғиз халқи ҳам борлигини билган. Шунинг учун у жамики эътиборини Туркистонда айнан қирғиз болалари учун рус мактаблари ташкил этишга қаратадики, бу орқали рус мактабларида ўқийдиган қирғиз болаларининг руслашиб кетиши ва алалоқибат рус фуқаролигига интилиши кўзланган. Шундан сўнг тор доирадаги бир ёқлама фикрлайдиган мусулмонлар (қирғизларга) европача цивилизация тамойилларига мувофиқ келмайдиган ўз таъсирларини ўтказолмайдиган даражага келиб қолади.

1879 йилда Тошкентда, руслар билан биргаликда маҳаллий қирғизларнинг фарзандлари ўқиши керак бўлган, ўқитувчилар тайёрланадиган ўрта мактаб ташкил қилинди. Кейин 1884 йилда Тошкентда маҳаллий болалар учун илк рус-тузем мактаби очилди. Бу янги мактабда рус тилини ўргатишдан ташқари араб-форс алифбоси ва мусулмонча ақийдаларни ўрганишга ҳам имконият яратиб берилди.

Генерал-адъютант Розенбах (1884-89 йиллардаги Туркистон генерал-губернатори) маҳаллий халқ онгида рус давлати – улар учун қадрдон давлат деган тушунча хосил бўлишига ва рус тили уларнинг она тилига айланишига ишонган”.

Остроумовнинг барон А.Б.Вревскийдан (1889-98 йиллардаги Туркистон генерал-губернатори) келтирган мана бу иқтибоси кишини сергаклантиради:

“Туркистонликлар рус-тузем мактабларида берилётган билимлардан ва рус тилини ўрганишдан ўзларида ҳузур-ҳаловат ҳис қилишларига, унинг фойдасини ўзлари англаб етишига умид боғлашимиз керак. Маҳаллий миллат болаларини мактабга маъмурий идоралар воситасида жалб қилиш кўзланган мақсадга олиб бормайди: ота-оналари хоҳиши билан эмас, аксинча ташқи мажбурлик билан ўқишга киришган болалар эрксиз, истар-истамас ва беҳудага ўқийдилар. Бундай усул рус мактаби ва рус ҳукумати қадр-қимматига мос келмайди. Шундай давр келдики, маҳаллий аҳоли рус, фақат рус мактабидагина давлат хизматларининг ҳар қандай турида ас қотадиган билимларни кўра билсин”. (Иқтибос тугади)

Охир-оқибат шунга бориб етилдики, юқори лавозимларга маҳаллий фуқаролар ичидан рус тилини биладиганларгина тайинланадиган, ота тилини чуқур билиши бунда инобатга олинмайдиган бўлди.

Тушуниб турганингиздек, бу ерда хорижий тилни ўрганмасликка урғу берилётгани йўқ. Асло. Бирор бир чет тилини ўрганмасликка даъват – буни соғлом ақл кўтаролмайди. Мақсад – тарихан шаклланиб келаётган туркий ота тилимизни хис қилишга чақириқ. Негаки тил, аввалбошда таъкидлаганимиздек, маданият ташиш хусусиятига эга.

Гоҳида кўча-кўйда рус тилида бурро гаплашадиган, аммо ўз ота тилида ўз фикрини эркин баён қилолмайдиган ёшларга кўз тушиб қолади. Яна гоҳида ўзбек тилида сўз очишни ўзига эп кўрмайдиган ўзбекларга ҳам гувоҳ бўласан киши. Шунда генарал Кауфман ўз мақсадига етганини кўрмасдан иложимиз йўқ.

Рус мактабда ўқиш билан биргаликда ўзбек тилини, қадриятларимизни чуқур биладиган болаларнинг ҳам борлиги – уларнинг оиласида тарбия жуда яхши эканлигидан далолат. Лекин афсуски, бу кабилар кам. Ҳатто жуда кам. Атрофга боқинг...

Рус мактабларининг тобора ўсиб боришини ва ота-оналар фарзандларини ўзбек мактабларига ўқишга бермасликни одат қилиб олишини Ўзбекистоннинг улкан муаммоларидан бири деган бўлардим. Ҳа, бу ўйлаб кўрилиши керак бўлган муаммо. Бунинг муолажаси шуки – ўзбектилли мактабларни рақобатга чидамли қилиш. Токи ҳар бир ўзбекистонлик ўз фарзандини хорижий тиллар, аниқ, табиий ва бошқа фанлар чуқур ўргатиладиган ўзбек мактабга беришни орзу қилсин.

Унутмайлик, Ўзбекистоннинг келажаги – бу ўзбектилли мактаблар.

Manba: azon.uz