Нега IELTS имтиҳонида ўзбекистонлик номзодлар ёзмадан паст балл олади?

Халқаро тил билиш даражасини аниқловчи IELTS имтиҳони натижалари таҳлил қилинганда, ўзбекистонлик номзодлар орасида кескин бир номутаносиблик кўзга ташланади. Охирги бор Ёшлар ишлари агентлиги томонидан эълон қилинган расмий статистик маълумотларга кўра, мамлакатимиздаги талабгорларнинг Listening (эшитиб тушуниш) ва Reading (ўқиб тушуниш) кўникмалари бўйича ўртача кўрсаткичлари 6.0 дан юқори бўлгани ҳолда, Writing (ёзма нутқ) бўлими доимий равишда энг паст натижани қайд этиб, ўртача 5.5 баллни ташкил қилган. Шунингдек, бу кўрсаткичлар масъул ташкилотлар томонидан тасдиқланмаган бўлса-да, ҳозирда натижаларда сезиларли ўсиш кузатилмоқда. Аммо ҳанузгача талабгорлар учун Writing (ёзма нутқ) муаммолигича қолмоқда.

Бу кўрсаткич нафақат бошқа кўникмалардан, балки кўплаб қўшни давлатлардаги ўртача натижалардан ҳам бироз пастроқдир. Шу ўринда савол туғилади: нега кўпчилик номзодлар бой луғат захирасига эга бўла туриб, ёзиш жараёнида “фикрий блок” (writing block) ҳолатига тушиб қолади? Нима учун ўзбекча фикрлаб, инглизчага сўзма-сўз таржима қилиш одати балларни туширувчи асосий омилга айланган? Қуйида ушбу саволларга жавоб излаш билан бирга, академик ёзиш маданияти, танқидий фикрлашнинг етишмаслиги ва имтиҳон мезонларини нотўғри талқин қилиш каби энг асосий камчиликларни мантиқий далиллар асосида кўриб чиқамиз.

IELTS имтиҳонининг ёзма нутқ (Writing) қисми кўпчилик учун энг мураккаб довон ҳисобланади. Бироқ унинг моҳиятини ўзбекона қиёслар орқали тушунтирадиган бўлсак, бу шунчаки ўз фикрини қисқа, лўнда ва энг муҳими — тиниқ ифода эта олиш санъатидир. Бу қоида жуда оддий туюлиши мумкин, лекин амалиётда биз катта тўсиққа дуч келамиз: инсон табиатан кўп эшитади, гапиради ва ўқийди, аммо ўзини ёзишга мажбур қилиши жуда қийин. Кам ёзганимиз сабабли, фикрни ихчам шаклда қоғозга тушириш кўпчилик учун чинакам муаммога айланади.

Бу жараёнда ўқувчилар кўпинча инглиз тилидаги икки муҳим тушунча — “Complex” ва “Complicated” атамаларини бир-биридан фарқлай олмайдилар. “Complex” деганда биз ижобий маънодаги мураккабликни тушунишимиз керак — худди замонавий автомобил каби. Автомобил ички тузилиши жиҳатидан мураккаб технология маҳсули бўлса-да, унинг вазифаси аниқ: у бизни манзилга етказади. “Complicated” эса салбий маънодаги мураккаблик бўлиб, у шунчаки тушунарсиз, чигал ва қийин деганидир. Кўплаб номзодлар “қанчалик ўқишга қийин ва баландпарвоз атамалар ишлатсам, шунча юқори балл оламан” деб хато ўйлашади. Ваҳоланки, ҳақиқий маҳорат қийинлаштиришда эмас, балки мураккаб (complex) тузилмалардан фойдаланган ҳолда фикрни аниқ ва тўғри етказишда намоён бўлади. Масалан, кириш қисмида ўринсиз ишлатилган ўнлаб сўзлардан кўра, ўз ўрнида қўлланган уч-тўртта сўз юқори натижа беради.

Иншо ёзишни таом тайёрлаш маҳоратига қиёслаш мумкин: бунда луғат бойлиги сиздаги маҳсулотлар бўлса, грамматика — овқат пишириш қобилиятингиздир. Қанчалик сифатли ва кўп ингредиентларингиз бўлмасин, агар уларни бир жойга жамлаш ва ишлов бериш маҳоратиингиз (грамматикангиз) оқсаса, ўртага мазали таом чиқмайди. Текширувчилар “Task 1”даги статистик маълумотларни баён қилишда нафақат рақамларни келтиришни, балки қайси кўрсаткичлар муҳимлигини ажрата олиш қобилиятини ҳам баҳолайдилар. “Task 2”да эса фикрларни мантиқий боғлаш (Cohesion) энг оғриқли нуқтамиздир. Бизда фикрларни изчил ёзиш кўникмаси шаклланмагани сабабли, келтирилган сабаблар кўпинча бўш ва исботсиз бўлиб қолади. Масалан, “смартфонлар таназзулга етаклайди” деган фикрга “чунки танишим агрессив бўлиб қолди” деб далил келтирилса, “у таниш ким?”, “қандай қилиб айнан смартфон бунга сабаб бўлди?” деган саволлар очиқ қолади. Биз фикримизга пишиқ сабаб ва ҳаётий мисоллар келтириш ўрнига, кўпинча юзаки фикрлар билан чекланиб қоламиз.

Умуман олганда, ўзбекистонлик номзодларнинг IELTS имтиҳонида, айниқса Writing (ёзма иш) бўлимида, кутилганидан паст балл олишлари замирида чуқур тизимли ва психологик омиллар ётади. Бу муаммонинг илдизи, энг аввало, мактаб давридаги ўқитиш услубимизга бориб тақалади. Мактабларда бизга асосан диктант ёзиш ўргатилган бўлиб, бу жараёнда ўқувчи ўзи мустақил фикрламайди, балки биров айтган гапни шунчаки хатосиз кўчириш билан чекланади. Шу сабабли бугун кўпчилик ёшлар ўз фикрини эркин, мантиқий ва тартибли баён қилишга келганда қийналиб қолмоқда. Чунки таълим тизими уларни таҳлилий фикрлашга эмас, балки тайёр қолипларни “хатосиз кўчириш”га мослаштирган.

Бундан ташқари, ҳозирги ёшлар орасида назария ва амалиёт ўртасидаги узилиш ҳам асосий тўсиқлардан бири бўлиб қолмоқда. Кўпчилик интернетда “яхши ёзиш сирлари” ҳақида юзлаб видеолар кўради, маслаҳатлар эшитади, лекин бу билан иш битмайди. Ёзишни ўрганиш худди велосипед ҳайдашга ўхшайди: сиз қанча кўп қўлланма кўрманг, ўзингиз рулга ўтириб машқ қилмасангиз, натижага эриша олмайсиз.

Ёзиш — бу шунчаки назарий билим эмас, балки ҳар куни бажарилиши керак бўлган жисмоний машқдир. Фақат мунтазам амалиёт орқалигина инсоннинг қўли ва фикри уйғунлашиб, ёзиш кўникмаси шаклланади. Шунингдек, луғат бойлигидан фойдаланишдаги нотўғри ёндашув ҳам паст балл олишга сабаб бўлади. Кўп номзодлар имтиҳон олувчини ҳайрон қолдириш мақсадида энг мураккаб ва кам ишлатиладиган сўзларни матнга тиқиштиришга ҳаракат қилади. Ваҳоланки, сўз танлаш кийим танлашга ўхшайди — у сизга ярашиши, фикрингизга мос тушиши ва қулай бўлиши шарт. Агар ишлатилган қийин сўз гапнинг мазмунини хиралаштирса, ундан ҳеч қандай наф йўқ.

Ўзбекистондаги номзодлар муваффақиятга эришиш учун эътиборни “мен қанчалик мураккаб сўз биламан” деган сунъий кўрсаткичга эмас, балки “менинг фикрим ўқувчига қанчалик тиниқ ва тушунарли етиб боряпти?” деган саволга қаратишлари лозим. Зеро, IELTS Writing мезонларида ҳам, ҳақиқий ҳаётда ҳам энг юқори баҳоланадиган жиҳат — бу фикрнинг мантиқий изчиллиги ва баённинг тиниқлигидир.

Олимжон Мерзажанов Файзулла ўғли
Тошкентдаги Вебстер университети талабаси