Аёл турмуш ўртоғининг фамилиясига ўтиши жоизми?

Университетдаги одатдагидек кунлардан бири. Дарс бошланишини кутиб ўтирар эканман, устоз ва бир курсдошимнинг суҳбати бехосдан қулоғимга чалиниб қолди. Улар қиз бола турмуш қурганидан сўнг фамилиясини ўзгартириши ҳақида баҳслашаётган эдилар. Устознинг: “Тўйдан кейин қиз бола турмуш ўртоғининг фамилиясига ўтиши исломда жоиз эмас”, деган гапи мени ўйлантириб қўйди. Шундан сўнг бу мавзуни чуқурроқ ўрганишга киришдим.

Бу одат бизга рус босқинчилари таъсирида кириб келган ва Собиқ Иттифоқ даврида мажбуран оммалаштирилган, ўрислар эса бу одатни табиийки Европадан ўзлаштирган. Бадиий адабиётларда ҳам бу ҳақида маълумотлар келтирилган. Масалан, «Унесённые ветром»да Скарлет турмуш қургандан кейин икки фамилияли бўлиб қолган, дейилган. Яъни у ўз фамилиясидан сўнг эрининг ҳам фамилиясини келтирган ҳолда қўллаган. Аммо кейинчалик бу анъанадан бутунлай воз кечилган ва «бир оила - бир фамилия» деган ғояси илгари сурилган.

Шунингдек, масалага диний тарафдан назар ташласак, қуйидагилар далил бўла олади: Қуръони каримнинг Таҳрим сураси, 10-оятида «Нуҳнинг хотини ва Лутнинг хотини», дейилади. Набавий Суннатда келишича, Абу Саид Худрий розияллоҳу анҳу ривоят қиладилар: «Ибн Масъуд розияллоҳу анҳунинг хотинлари Зайнаб Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳузурларига келиб, киришга изн сўрайди. Шунда: «Эй Аллоҳнинг Расули, бу Зайнаб, сизнинг олдингизга киришга изн сўраяпти», дейишди. У зот: «Зайнабларнинг қайси бири», дея сўрадилар. «Ибн Масъуднинг хотинлари», дея жавоб қилшганда, «Ҳа, унга изн беринглар!», дедилар. Унга киришга изн берилди» (Имом Бухорий ривояти).

Энди эса мени ўйлантирган саволга жавоб излаймиз, яъни аёлнинг турмуш ўртоғининг фамилиясига ўтиши исломда жоизми ёки жоиз эмасми?

- Модомики, урфда бу ҳол кишини танитиш йўлларидан бири ҳисобланса, хотин эрнинг фамилиясини олиши жоиз ишдир. Фақат шарти шуки, бу шариатда қайтарилган насабни даъво қилиш йўли билан бўлмасин. Масалан, эрнинг бобоси Иброҳим бўлса, шундан оила Иброҳимов фамилияли бўлса, хотин ҳам мен Иброҳим отанинг авлодиданман, деган даъвони қилмасин. Аммо шунчаки ўзини танитиш воситаси ўлароқ, эр фамилиясига ўтишнинг зарари йўқ, дейди устозимиз Мубашшир Аҳмад.

Энди масалага қонуний жиҳатдан ёндашиб кўрамиз.

Бизнинг мустаққил Ўзбекистонимизда ҳар бир соҳа қонун доирасида ҳимоя қилинади. Барча эркин яшаш ва фикрлаш ҳуқуқига эга. Шу билан бир қаторда «Фуқаролик ҳолати далолатномаларини қайд этиш тўғрисида»ги қонуннинг 11 бўлимига биноан ихтиёрий равишда ҳар бир фуқаро фамилия, исм, отасининг исмини ўзгартириш ҳуқуқига эгадир.

Статистик маълумотларга назар ташлаймиз.

1994 йилда ўтказилган сўровномага кўра, британиялик аёлларнинг 94 фоизи турмушга чиққанларида эрларининг фамилиясини олишган. Яқинда ўтказилган кичик тадқиқот натижалари шуни кўрсатадики, бу кўрсаткич сўнгги йигирма йил ичида айниқса юқори маълумотли ва ёш аёллар орасида қисқарган.

2013 йил академик доктор Рейчел Твай аёлларнинг 75 фоизи ўз фамилиясини ўзгартиргани аниқлади.

Австралиялик аёлларнинг тахминан 80 фоизи тўйдан кейин турмуш ўртоғининг фамилиясини олар экан.

Шу қатори мен ҳам телеграм мессенжери орқали хотин-қизлар ўртасида сўровнома ўтказдим ва натижалар қуйидагича тус олди:  «Қиз бола турмуш қурганидан сўнг фамилиясини ўзгартириши керакми?» мазмунидаги саволга иштирокчиларнинг 68 фоизи «Ҳа», 32 фоизи эса “Йўқ” жавобини беришди.

Сўровнома жараёнида ўз фикрини эркин баён қилган аёл-қизларимиз ҳам учради.

«Менимча, фамилияни ўзгартириши керак эмас, чунки аёл турмуш ўртоғига сингил эмас, умр йўлдош бўлади. Инсон кимнинг фарзанди эканлиги унинг отасининг исми ва шарифидан келиб чиқиб белгиланади, яъни бу унинг қайси уруғдан эканлигини белгилайди. Шажара белгиси ҳисобланади. Инсондаги фамилия эса отанинг отасининг исми, ёки бўлмаса бобоси ёки ундан олдинги бобосининг исми бўлади. Бундан келиб чиқиб, мантиқан фикрланса, инсон қандай қилиб ўз аждоди исмидан, яъни шажарасидан расман хужжатлаштирилган ҳолда воз кечиши мумкин?» дейди ЎзДЖТУ ўқитувчиси Муниса Абдураҳмонова.

Фарзона исмли сўровнома иштирокчисига кўра, бу масаланинг ортиқча аҳамияти йўқ, чунки аёл турмуш ўртоғининг фамилиясидами ёки йўқми, барибир у оиланинг тенг ҳуқуқли аъзоси ҳисобланаверади.

«Аёл киши ота уйини тарк этиб, ота измидан чиққанидан сўнг турмуш ўртоғига бир умр энг ишончли ҳамроҳ бўлади. Аёлнинг ўз вазифалари бўлганидек, турмуш ўртоғининг фамилиясига ўтиш ҳам оила мустаҳкамланишининг сабабларидан бири деб биламан» дейди яна бир иштирокчи, уй бекаси Нодира Усмонова.

Қисқа қилиб айтганда, аёл киши турмуш ўртоғининг фамилиясига ўтишининг (албатта, шариат қоидаларига мувофиқ) динга қарши жиҳати йўқ. Албатта, ҳамманинг ўз фикри ва дунёқараши бор. Мақоладан қандай хулоса чиқаришни эса Сиз азизларнинг ихтиёрингизга қолдираман.
Нозима Умарали қизи тайёрлади.