Владимир Путин: Путиннинг 20 йиллик фаолияти Россияни ва дунёни қандай ўзгартирди?

Владимир Путин: Путиннинг 20 йиллик фаолияти Россияни ва дунёни қандай ўзгартирди?

Владимир Путин, шубҳасиз, Уинстон Черчиллдан кейинги дунёдаги энг буюк раҳбарлардан бири ҳисобланади. Агар Борис Ельцин касал бўлмаганда, ёки сиёсий воқеаларнинг бари бошқача давом этганда ва ёки шунчаки Б.Ельцин келажак Россияси ҳақида ўйларкан, бошқа томонга қараганда Россия тарихи умуман бошқача кўриниш касб этиши мумкин эди.

1999 йил 19 августда Путин Бош вазир бўлганида, у бир фоиз сайлов натижаларига эга бўлиши мумкин сиёсий жиҳатдан ҳеч ким эди. Кўпчилик, у тезда Ельцин борган йўлдан бориши ва худди у каби тезда ҳукумат тепасидан тушишини кутишганди. Чунки, Путин чуқур инқироз даврида ҳокимият тепасига келди. Инқироз реал эди – Шимолий Кавказда фуқаролик уруши давом этаётган ва бошқа минтақаларнинг ажралиб кетиш хавфи юқори бўлган қалтис вазият пайдо бўлганди.

Аммо, мана орадан 20 йил ўтса ҳам, у ўз ўрнида турибди.

Бугун Ельцин 46 ёшли Путинни ўз кабинетига биринчи марта таклиф қилган вақтдан буён кўп нарса ўзгарди. Путиннинг бошқаруви остида Россиянинг сиёсий тизими бутунлай қайта кўриб чиқилди.

Путин ҳаётининг кўп йилларини «ҳокимият вертикалини» қайта қуришга сарф этди. Ижро ҳокимияти ва ҳудудларни битта бошқарув ва назорат тизимига бўйсундирди. Бу Совет Иттифоқининг институционал янгиланиши, иқтисодиёт устидан давлат назоратини икки баробар ошириш ва махфий хизматларни Россия ҳаётининг марказий босқичига қайтариш билан бир вақтда юз берди.

Таъкидлаб ўтиш жоиз, Путиннинг бутун сиёсий йўли давомида камида иккита аниқ мафкуравий босқич бўлган.

Биринчи босқич ғарбга мойил бўлган популизм эди: НАТО учун агностик, АҚШ учун қулай ва эркин бозор ислоҳотчиси. Ушбу «Путинизм диетаси» 2006-2007 йилларгача давом этди.

Кейинчалик «суверенитет» ғоялари қабул қилинди. Биринчи бўлиб нуфузли ёрдамчи Владислав Сурков томонидан киритилган «суверен демократия» тушунчаси остида Россия Ғарбдан юз ўгиришни бошлади.

Кейинчалик, 2014 йилда, Қримнинг тортиб олиниши ва Украинадаги уруш билан изоляция ва суверен иқтисодиёт каби бошқа тушунчалар кириб келди.

Агар Путин Россияни ўзгартирган бўлса, Россия ҳам Путинни ўзгартирган.
Энди Путин аллақачон катта саҳнада ва жамоаси унинг имиджидан хавотирда эди. Путин илгари ҳеч қачон сиёсат билан шуғулланмаган ва диққат марказида бўлмаган. Бир мунча вақт у ҳатто мос имиджни топишда муаммоларга дуч келди.

«У ҳар сафар ўтирганда, камзулининг орқа томони турар эди», деб эслайди Павловский.

Собиқ айғоқчи ўзи одатланган фондан чиқиб кетиши учун бир неча йил керак бўлди.

Унинг рейтингида бор-йўғи учта жиддий муаммо бор эди: 2005 йилда кам таъминланган ижтимоий нафақа ислоҳоти натижалари; 2011 йилда, парламент сайловлари сохталаштирилганидан кейин; ва ўтган йилдан бери пенсия ислоҳоти.

Сўнгги пасайишларга қарамай, Путин Россияда энг машҳур сиёсатчи бўлиб қолмоқда. Мамлакатнинг атиги 20 фоизи унинг режими тўғрисида салбий фикрга эга.

Владимир Путин ҳокимият тепасига келганда, либерал демократия учун имкониятлар аллақачон чекланган эди. Совет Иттифоқидан кейинги ҳаётнинг биринчи ўн йиллиги баъзи руслар учун қийин вазиятлардан бири бўлган. Кўпчиликка бу омон қолиш учун жуда оғир курашдан иборат эди.

Борис Ельцин аввал эркинликлардан узоқлашишга асос солди – ижро этувчи ҳокимиятни хавфсизлик хизматига ва юқори лавозимга, хавфсизлик агентлигининг бошлиғи Владимир Путинга топширди.

Агар Россия президенти конституцияни ўзгартириб, президент бўлиб қолишни истаса, унинг ортида турган кўпчилик мамлакатларда у катта қаршиликларга дуч келмаган бўлар эди. Аммо Путин тажриба ва ворис ҳақида ўйлашга қарор қилди. 2008 йилдан бошлаб у Бош вазир ва Дмитрий Медведев президент бўлди.

Константин Гаазе ўтиш даврида қишлоқ хўжалиги вазирлигида маслаҳатчи эди. У бутун ҳукуматнинг биринчи марта ўлимларсиз ёки фавқулодда ҳолатларсиз топширилганини хаяжон билан эслайди.

«Бу воқеа содир бўлганда, барчаси бизга гўзал, кучли демократик ғалаба каби туюлди», дейди у. «Ҳаммамиз биз энди бошқа даврни бошладик, энди ҳамма нарса бошкача бўлади деб ўйладик».

Аммо охир-оқибат Медведев даври ўлик демократик сакрашга айланди. У президент этиб сайланиши биланоқ, инқироз бошланди. Иқтисодий беқарорлик тезда сиёсий беқарорлик ва оммавий норозиликларга олиб келди. Медведевнинг лагерига элитанинг камида бир қисмини қўшиб олганини кўрган Путин, жиловни топширишга қарор қилганидан афсуслана бошлади.

«Тахминан бир ярим йил давомида Путин жамоавий ўйинчи эди», дейди Гаазе. «Аммо 2010 йилга келиб, у яна ҳокимият учун курашни бошлагани ойдинлашди».

Президент Медведев Россиянинг либерал элитаси ва ижодий синфлари билан алоқага киришмоқчи эди. У Twitter орқали мулоқат қилиб турди ва ҳатто Россиянинг замонавий мухолифатдаги телевизион станцияси бўлган “ДождьТВ”га ҳам тушди. Путин қайтгач, ички сиёсат бутунлай бошқа йўналишга ўтди.

«Путин атрофидаги одамларни бирлаштириш зарурлигини кўрди», дейди Москвадаги Карнеги марказида истиқомат қилувчилардан бири Татьяна Становая.

Буюк Иван қачонлардир хоинликни йўқ қилиш учун, кесилган итларнинг бошларини ишлатган. Путиннинг Россияда душманларини таъқиб қилиш учун янада мураккаб воситалар мавжуд. Аммо унинг ўлим воситаларига ёндашуви, ҳамма ишлар ўхшаши давомий эмаслигини кўрсатди.

2006 йил ноябрь ойида Александр Литвиненконинг даҳшатли қотиллиги Путиннинг президентлик давридаги энг муҳим нуқта сифатида тарихда қолди. Ўн йил ўтгач, Англиянинг оммавий сўрови марҳум Литвиненконинг фикрича, уни ўлдирган икки рус агенти Путиннинг йўриқномаси асосида иш кўрган бўлиши мумкинлиги ҳақидаги тахминни эълон қилди.

Карнеги марказидан Татьяна Становая: «Ўз етакчилик даврида Путин қотиллик операцияларидан завқланаётганга ўхшарди», дейди. «Илгари ҳар доим ҳокимиятнинг қоронғу томони бўлган, бу масала очиқ айтилмаган. Энди Кремль бу ҳақда камроқ маълумотга эга. Ўлим ҳийла-найрангга айланди».

Путиннинг хавфсизлик хизматидаги собиқ ҳамкасблари тез орада «янги зодагонлар»га айландилар, дейди хавфсизлик бўйича эксперт Андрей Солдатов.

«Россиянинг асосий хавфсизлик агентлиги энди совет КГБси ролини бажармоқда, жамиятни жосусманиалар ва элитани манзилли қатағонлар орқали бошқармоқда», дея таъкидлайди Солдатов. «Аммо бу армия янада мустақил бўлиб бораяпти ва мен ҳатто даҳшатли рол ўйнаяпти деган бўлардим».

2003 йил февраль ойида ўша пайтдаги Россиянинг энг бой одами ҳисобланган Михаил Ходорковский президент билан телевизион учрашувида Кремлнинг коррупцияга қарши сиёсатини танқид қилишга журъат этди. Йил охирида Ходорковский ҳибсга олинган. Бир йил ўтгач, у ўзининг асосий нефть ишлаб чиқарадиган активларидан маҳрум бўлди.

Ушбу операция Ельцин судида мисли кўрилмаган сиёсий ҳокимиятни эгаллаб олган олигархларга қарши урушнинг бир қисми эди. Қандай бўлмасин, ихтиёрий равишда сиёсатдан четда қолишга рози бўлмаганлар мажбуран бу майдондан чиқарилди. Улардан энг шов-шувлиси Борис Березовский билан боғлиқ. Березовский 2013 йилда Британиядаги уйида ўлик ҳолда топилган.

Путин бошқарувининг инкор этилмаган ютуқларидан бири мутлақ қашшоқликнинг кескин камайиши эди. Бунга нефтга тарихан юқори нархлар, ислоҳотларнинг дастлабки режалари ва бир неча йиллик юқори ўсиш фонида эришилди. 1999 йилдан 2008 йилгача бўлган 10 йил ичида Россия ялпи ички маҳсулоти 94 фоизга ошди.

Ўшандан бери иқтисодий кўрсаткичлар ўртача даража қайд этиб, тахминан 1 фоиз ўсиш қайд этилмоқда. Ўтган йили қашшоқлик даражаси 13,9 фоиздан 14,3 фоизгача ўсди.

Мухолиф сиёсатчи Алексей Навальний, Медведевнинг ўзидан узоқ йиллик шериги Игор Сечинга қадар Путиннинг энг яқин лейтенантлари билан боғлиқ тергов ҳаракатлари билан тўлқинларни келтириб чиқарди. Аммо унинг ҳисоботлари алоқадор шахсларга мутлақо таъсир кўрсатгани йўк. Бунинг ўрнига Навалнийнинг ўзи жиноий тергов субъектига айланди.

«Одамлар Путиннинг атрофида эканликларини англашлари билан улар бузилиб кетишди», дейди сиёсий маслаҳатчи Глеб Павловский. «Путиннинг ўзи коррупция қиладими ёки йўқми муҳим эмас. Аксарият қарорлар унинг суди томонидан қабул қилинади ва унинг суди бошдан оёқ бузуқ».

Россия оммавий ахборот воситаларининг 1999-2019 йиллардаги фаолияти ўзига хос фожиа ва узлуксиз ғалабаларга тўла бўлди. Айнан Путин даврида оммавий ахборот воситалари шафқатсиз душманга дуч келишди.

Биринчи навбатда режим, жамоат телевидениеси, оммавий ахборот воситаларида, турли даражадаги танқидий журналистикани таклиф қиладиган иккита таъсирчан канал ОРТ ва НТВни эгаллаб олгандан кейин пайдо бўлди. Кейин у босма ахборот воситаларида намоён бўла бошлади.

2014-2015 йиллардаги Украина операциялари билан эса, Кремль операцияси бекор қилинган дейилади. Айтиш мумкинки, давлат оммавий ахборот воситалари Путинга қарши барча мухолифатни жосусларнинг иши деб атай бошладилар. Бу дунёнинг деярли ҳар қандай тилида фитна назарияси ва ёлғонни тўхтатиб қўйишни таъминлади.

Россия журналистикасининг юлдузи Леонид Парфёнов оммавий ахборот воситаларининг бостирилишининг энг аввалги қурбонларидан бири бўлган. 2004 йилда ўлдирилган Чеченистон етакчисининг беваси билан интервью, уни янгиликлар олиб борувчиси сифатида бу майдонни тарк этишига сабаб бўлди. Аммо бугун Парфёнов яна бизнесга қайтган, унинг дастури You Tube да қайта намойиш қилинмоқда.

«Мен 15 йилдан бери давлат телевидениесида ишламайман, аммо мен учун хаммаси аввалгидан яхшироқ», дейди у. «Мен биринчи бор продюсер ва телекўрсатувчиман. Бу менинг ўз телеканалим».

Путин сиёсати ҳақидаги тарғибот ҳар қачонгидан кам фойда олиб келаётгандай туюлса-да, руслар миллатни буюк куч сифатида қайта тиклаш ҳақидаги миш-мишларга қулоқ солмоқдалар.

Ҳатто Россия мухолифатининг бир қисми Путиннинг экспансионизмига қўшилди, дейди Андрей Солдатов.

Аммо ватанпарварлик тарбияси, бу тенденцияни узоқ муддатли истиқболга мўлжалланганлигини англатади. «Одамлар Украина ва Сурия можароларидан чарчаган, аммо бу хеч нарсани ўзгартира олмайди. Биз ҳали ҳам 19-аср менталитети билан яшаяпмиз».

Путин Россиясини қонли урушлари – Чеченистон, Грузия, Украина, Суриядаги урушлар ва у ерда яшаётган оддий фуқаролар ҳаётига эҳтиёткорлик билан ёндашиш билан эслашади. Бу ўринда яна ҳарбий харажатларнинг 2010 ва 2016 йиллар оралиғида ҳар йили 4.9% дан 16% гача кўтарилгани ҳам муҳим. 2004 йилда россиялик дипломатлар аслида кўп асрлардан бери кутилган тинчлик шартномасини имзолаб, бир асрлик можарони тўхтатишди.

Путинсиз Россия

Бу ёзги эркин сайловлар учун норозилик намойишлари ва уларни қўзғатган кескин сиёсат ҳукмрон тизим учун ҳам инқирозни англатарди. Вазият Путин учун ҳамон жиддий эканлигича қолмоқда. Норозилик ҳаракати ҳозирча минтақаларга осонликча кўчиши мумкин бўлган пойтахт билан чекланган. Аммо қандайдир конфликтнинг мавжудлиги яққол кўзга ташланмоқда.

Путиннинг кетма-кет иккинчи муддати 2024 йилгача давом этади ва агар конституцияга ўзгартириш киритилмаса, Владимир Путин Россия президенти бўлиб қололмайди. Брежневдан ҳам узоқроқ ҳокимият тепасида қола олган Путиннинг 2008-2011 йиллардаги чет эл тажрибалари ҳам муваффақиятли бўлмади. Аммо, агар у кетишни ихтиёр қилса ҳам эҳтимол ўз атрофидаги мухолифатларга дуч келиши мумкин. Чунки, улар Путинга, Путин уларга муҳтож бўлгандан кўра кўпроқ эҳтиёжманд.

Турли эҳтимоллар аллақачон муҳокама қилинган: конституциявий тизимга ўзгартиш киритиш орқали ҳокимиятнинг парламентга топшириш ва Путинни бош вазир этиб тайинлаш; ҳудди Қозоғистон президенти Нурсултон Назарбоевга таклиф этилгани каби, Путинни «миллат отаси» сифатида хавфсизлик кенгашининг раҳбари сифатида тайинлаш; ёки, энг муҳими, Путинни Беларусия билан бирлашган янги супер-давлатнинг раҳбари сифатида сайлаш, аммо бу вариантнинг расмий Минск тарафидан мақулланиши эҳтимоли юқори эмас.

«Биз бошида режимлар тубдан ўзгаради деб ишонишга одатланиб қолган эдик», – дейди Константин Гаазе. «Аммо Путин Россиясида ҳаммаси умуман бошқача бўлиб бормоқда. Сўнгги беш йил ичида тизимда туб ўзгаришлар рўй берди.

«Энг катта силжиш бошланади», дейди у.

Manba: tarjumon.uz


Матнда хатолик топсангиз, ўша хатони белгилаб, бизга жўнатинг (Ctrl + Enter).

Бўлимга тегишли қизиқарли хабарлар


Фикр билдириш учун қайдномадан ўтишингиз сўралади, ва телефон ракамни тасдиклаш керак булади!