AQShda faoliyat yuritayotgan xalqaro tijorat arbitraji mutaxassisi Farangiz Razakova: sun’iy intellekt nizolarni hal etish tizimini qanday o‘zgartirmoqda?

Raqamli transformasiya xalqaro savdo munosabatlarini ham, ulardan kelib chiqadigan nizolarni hal etish usullarini ham yangilamoqda. Sun’iy intellekt hujjatlarni tahlil qilish, huquqiy tadqiqot olib borish va prosessual jarayonlarni boshqarishda yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Shu bilan birga, maxfiylik, taraflar tengligi, algoritmik xatolar va professional javobgarlik bilan bog‘liq murakkab savollarni ham kun tartibiga olib chiqmoqda.

Ushbu masalalar yuzasidan AQShda faoliyat yuritayotgan o‘zbekistonlik huquqshunos Farangiz Razakova bilan suhbatlashdik. U Toshkent davlat yuridik universitetida bakalavr, Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universitetida magistratura bosqichini tamomlagan. «El-Yurt Umidi» jamg‘armasi stipendiyasi asosida Pennsylvania State University’ning Penn State Law maktabida LL.M. darajasini olgan.

Farangiz Razakova iqtisodiy sud amaliyoti va adliya tizimida ish tajribasiga ega. U xalqaro tijorat arbitrajida maxfiylik, xalqaro huquq, migrasiya va nizolarni muqobil hal etish masalalariga bag‘ishlangan ilmiy ishlar muallifi. 2026 yilda Tashkent State University of Law talabalari uchun Amerika shartnoma huquqida shartnomagacha bo‘lgan muzokaralar mavzusida mehmon ma’ruza o‘qigan hamda 40 soatlik mediatorlik tayyorlov kursini tamomlagan. Hozirda Pensilvaniya shtatida ro‘yxatdan o‘tgan FEMIDA LLC kompaniyasining asoschisi va boshqaruvchi konsultanti sifatida xalqaro va qiyosiy huquq, shartnomalar, transchegaraviy bitimlar va nizolarni hal etish masalalari bo‘yicha huquqiy tadqiqotlar olib boradi.

— Farangiz, suhbatimizni bugungi kunning eng qaynoq mavzusi bo‘lgan texnologiyalardan boshlasak. Texnologiyalar va sun’iy intellekt huquq amaliyotini, xususan, xalqaro tijorat arbitrajini qay darajada o‘zgartirmoqda?

— Bilasizmi, axborot texnologiyalari va zamonaviy biznes shu darajada uzviy bog‘lanib ketdiki, bugun ularni bir-biridan aslo tasavvur qilib bo‘lmaydi. Ilgari huquqshunoslar uchun texnik vositalar shunchaki yordamchi mexanizm bo‘lgan bo‘lsa, hozir amaliyotda ulardan foydalanish ixtiyoriy tanlov bosqichidan o‘tib bo‘ldi. Bu professional muvaffaqiyat va barqarorlik uchun fundamental talabga aylandi.

Xalqaro tijorat arbitrajida nizolarni hal qilish muddatlari va xarajatlarni qisqartirish doimiy ravishda asosiy muammo hisoblanadi. Sun’iy intellekt aynan mana shu jarayonlarni tezroq, samaraliroq va arzonroq qilish salohiyatiga ega. SI tizimlari yordamida prognozlash imkoniyati oshadi, bu esa asossiz da’volarni kamaytiradi va taraflarni nizoni erta bosqichda kelishuv bilan yakunlashga undaydi.

— Sun’iy intellektning aynan qaysi funksional imkoniyatlari xalqaro arbitraj amaliyotida keng qo‘llanilmoqda?

— Asosiy yo‘nalishlarni uchta yirik guruhga bo‘lish mumkin: ma’lumotlar analitikasi va huquqiy tadqiqotlar, prosessual samaradorlik hamda bashoratli (predictive) tahlil.

Katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish orqali SI advokatlarni yillar davomida mexanik tarzda bajarib kelingan va ko‘p vaqt oladigan ishlardan xalos qiladi. Masalan, "disclosure" deb ataladigan ma’lumotlarni oshkor qilish bosqichida yuz minglab hujjatlarni ko‘rib chiqish, maxfiy sirlarni yoki shaxsiy ma’lumotlarni o‘chirish, imtiyozli hujjatlarni ajratish kabi murakkab ishlarni SI bir necha soat ichida bajaradi. Shuningdek, u guvohlar bilan suhbatlarni tahlil qila oladi va ko‘rsatmalarning dastlabki loyihalarini tayyorlashga ko‘maklashadi. Huquqshunoslar esa vaqtlarini ko‘proq strategik, intellektual va yuqori qiymatga ega bo‘lgan ishlarga — tahlil va ijodiy fikrlashga qaratish imkoniyatini qo‘lga kiritadilar.

— Amaliy tajribangizga nazar tashlasak. Siz o‘tmishda Toshkent tumanlararo iqtisodiy sudida amaliyot o‘tagansiz, shuningdek, adliya tizimida, aniqrog‘i FHDYo organlarida ijrochi yordamchi bo‘lib ishlagansiz. Ushbu milliy tajribangiz sizga bugungi xalqaro va raqamli huquq amaliyotida qanday yordam beryapti?

— Judayam o‘rinli savol. Toshkent tumanlararo iqtisodiy sudidagi amaliyotim davomida men real iqtisodiy nizolarning kelib chiqish tabiati, arizalarni qabul qilish, sud majlislarining o‘tkazilishi va dalillar bilan ishlash jarayonining amaliy zanjirini ichkaridan o‘rgandim. Bu menga nizolarni tahlil qilishda faqat nazariyaga tayanmay, uning real iqtisodiy oqibatlarini ko‘ra olish qobiliyatini berdi.

FHDYo (adliya) tizimidagi faoliyatim esa arxivlar bilan ishlash, qog‘ozdagi original ma’lumotlarni elektron axborot tizimlari bilan solishtirish, xatoliklarni tuzatish va eng muhimi — xizmat siri hisoblangan ma’lumotlarning maxfiyligini ta’minlash kabi juda qat’iy tartib-taomillar maktabi bo‘ldi. Bugungi kunda SI bilan ishlashda "Veracity" — ya’ni ma’lumotlarning aniqligi va haqiqiyligi masalasi eng katta muammolardan biridir. O‘sha paytdagi tizimli va aniq ma’lumotlar bilan ishlash tajribam hozirda xalqaro konsaltingda, ayniqsa raqamli hujjatlar aylanmasi va arbitrajda ma’lumotlarning maxfiyligi xavflarini baholashda juda qo‘l kelmoqda. Davlat organlaridagi tizimlilik va tartib xalqaro darajada ham ishingiz sifatini kafolatlaydi.

— Farangiz, xalqaro arbitrajda taraflarning tengligi (due process) prinsipi juda muhim. Yirik korporasiyalar va kichik biznes sub’ektlari o‘rtasidagi nizolarda SIdan foydalanish ushbu muvozanatni buzmayaptimi? Xalqaro tajribada bu muammo qanday namoyon bo‘lmoqda?

— Bu juda dolzarb masala. UNCITRAL namunaviy qonunining 18-moddasi va 1958 yilgi Nyu-York konvensiyasi ha